پایگاه پرستاران دانشگاه بقیه الله(عج)

بيماري ديابت به بالابودن مداوم قند خون اطلاق مي‌شود كه در واقع ناكافي‌بودن ميزان انسولين خون اين مشكل را ايجاد مي‌كند. انسولين هورموني است كه براي سوخت و ساز گلوكز (مهم‌ترين قند ساده) در بدن لازم است. وقتي انسولين به حد كافي در بدن نباشد، قند به مصرف سلول‌هاي بدن نمي‌رسد و در خون مي‌ماند و اين زمان است كه گفته مي‌شود قند خون بالا رفته است. بالابودن ميزان قند خون و به عبارت بهتر عدم كنترل اين بيماري به سلول‌هاي شبكيه چشم، بافت كليه و سلول‌هاي عصبي و... آسيب مي‌رساند و سبب عوارض جبران‌ناپذيري در اين اعضاء خواهد شد.

هورمون انسولين به طور طبيعي از غده لوزالمعده يا همان پانكراس ترشح شده و وارد خون مي‌شود. در افرادي كه به هر دليلي مانند دلايل ژنتيكي، خود ايمني و... لوزالمعده انسولين ترشح نمي‌كند يا ميزان اندكي انسولين مي‌سازد، فرد به ديابت نوع يك مبتلا مي‌شود. بدن اين افراد نمي‌تواند از قند استفاده كند، بنابراين فرد لاغر شده و براي ادامه زندگي حتما بايد انسولين تزريق كند. در مقابل در بيماري ديابت نوع 2 كه شايع‌تر هم هست، هورمون انسولين از لوزالمعده ترشح مي‌شود، اما ميزان آن ناكافي است يا سلول‌هاي بدن به آن واكنش ندارند. اين بيماري معمولا با مصرف دارو‌هاي كاهنده قند خون و در مواردي نيز انسولين كنترل مي‌شود.

آنچه در بسياري از موارد بيماران ديابتي را دچار عوارض مي‌كند، ناآگاهي از ميزان قند خون است. اين مساله بخصوص در بيماران ديابت نوع 2 كه علائم پرسر و صدايي ندارد و بيماري كم‌كم خود را نشان مي‌دهد، بيشتر ديده مي‌شود. به عبارت ديگر گاهي فرد از بيماري خود اطلاع ندارد و زماني كه بالا بودن قند خون صدماتي را بر اعضايي مانند كليه، چشم و... وارد مي‌كند به مراكز درماني براي معالجه مي‌رود. با توجه به اين مساله واجب است كه همه علائم ديابت را بشناسند.

واقعيت اين است كه در بسياري موارد، افرادي كه در مراحل اوليه بيماري ديابت هستند، مي‌توانند با آگاهي از بيماري خود آن را بخوبي كنترل كنند و جلوي پيشرفت آن را بگيرند. زيرا تشخيص زودرس ديابت مي‌تواند از عوارض آن پيشگيري كند، اما اين امر جز با آگاهي از علائم اوليه بيماري ميسر نمي‌شود. نوشيدن زياد آب و تشنگي زياد، افزايش دفعات دفع ادرار (تكرر ادرار)، احساس بي‌حالي و خستگي، خارش و خشكي پوست و بي‌حسي يا احساس مورمور در انتهاي دست‌ها و پاها و تارشدن ديد ازجمله علائم ديابت هستند كه هر فردي با احساس آن حتما بايد به پزشك مراجعه كند تا آزمايش‌هاي تشخيصي براي او تجويز شود. با وجود اين بايد دانست اين علائم در بيماران ديابت نوع 2 آنقدر تدريجي است كه گاهي خود فرد هم متوجه آنها نمي‌شود. بنابراين پزشكان توصيه مي‌كنند افرادي كه در معرض خطر بيشتري براي ابتلا به ديابت هستند براي بررسي و معاينه بايد به صورت دوره‌اي (حداقل سالي يك بار) به پزشك مراجعه كنند.

ـ كساني كه سابقه ابتلا به ديابت در خانواده آنها وجود دارد بايد بيشتر به فكر پيشگيري از ديابت باشند.

ـ افراد چاق؛ خطر ابتلا به ديابت در افراد چاق زياد است، زيرا وزن بالا و نيز افزايش بافت چربي، مقاومت به انسولين را بالا مي‌برد. اين افراد هم مي‌توانند با كاهش وزن و اصلاح سبك زندگي و غذا خوردن و البته عادت به انجام ورزش، احتمال خطرابتلا به ديابت را براي خود به صفر برسانند.

ـ افراد مسن؛ سن بالاي 40 نيز يكي از عوامل خطر براي ابتلا به ديابت است. به نظر مي‌رسد پيري سلول‌هاي توليدكننده انسولين در لوزالمعده دليلي براي كاهش توليد انسولين باشد.

ـ كساني كه فشار خون دارند؛ بالا بودن فشار خون نيز ريسك ابتلا به ديابت را بالا مي‌برد. محققان طي مطالعاتي دريافته‌اند كه فشار خون بالا و نيز تري‌گليسيريد بالا و نيز پايين‌بودن ميزان كلسترول خوب از عوامل خطر براي ابتلا به ديابت است. كلسترول خوب يا همان HDL كمتر از 35 و نيز تري گليسيريد بيشتر از 150 شانس ابتلا به ديابت نوع 2 را تا حد چشمگيري افزايش مي‌دهد.

ـ سابقه ابتلا به ديابت بارداري نيز ريسك ابتلا به ديابت را پس از زايمان زياد مي‌كند. حتي فرزندان حاصل از اين بارداري‌ها نيز در آينده مستعد ابتلا به ديابت هستند.

ـ سبك زندگي نيز يكي از عوامل تعيين‌كننده در سلامت است و در ميان بيماري‌هاي عصر فناوري، بيماري ديابت نيز با نوع و شيوه غيرفعال و تغذيه افراد نسبت مستقيم دارد.

اگر چه امروز شمار بيماران ديابتي بسرعت رو به افزايش است، اما از آنجا كه اين بيماري براحتي قابل پيشگيري است به نظر مي‌رسد تنها راه درمان آن همان كنترل و در نهايت پيشگيري از ايجاد آن است. بنا به نظر بزرگان علوم پزشكي، نخستين گام در پيشگيري از اين بيماري چيزي جز آموزش افراد جامعه براي داشتن سبك بهتر و سالم‌تر زندگي نيست.

امروز تحرك كم، استفاده زياد از خودرو و ورزش‌نكردن در زندگي اغلب افراد ديده مي‌شود كه نتيجه‌اي جز اضافه وزن و چاقي ندارد. تجمع چربي در بدن و در نتيجه آن چاقي بخصوص چاقي‌هاي شكمي سبب مي‌شود مقاومت بدن در برابر انسولين بالا رود و ديابت نوع 2 عارض شود. پياده‌روي يكي از بهترين ورزش‌ها براي مبارزه با ديابت است. مطالعات نشان داده كه ورزش‌هايي مانند پياده‌روي تعداد گيرنده‌هاي انسولين را روي ديواره سلول‌ها افزايش مي‌دهد. با افزايش اين گيرنده‌ها قند خون وارد سلول شده و به مصرف آن مي‌رسد و در نتيجه اين قند كاهش مي‌يابد.

تحقيقات جديد محققان علوم پزشكي نشان مي‌دهد، بيماران ديابتي كه عادت به انجام ورزش دارند و رژيم غذايي خود را اصلاح كرده‌اند به مراتب بيشتر از ساير بيماران در كنترل بيماري موفق‌ترند و به مصرف داروهاي كمتري نياز دارند و اين موضوع براي بيماران ديابت نوع 2 از اهميت بيشتري برخوردار است. داشتن برنامه روزانه ورزشي مانند پياده‌روي يا دوچرخه‌سواري براي مدت نيم ساعت در طول روز به طور مداوم و مرتب در درازمدت تاثيري باورنكردني در بهبود و كنترل ديابت دارد. افرادي كه داراي ميزان قند خون در حد مرز هستند يا در مراحل ابتدايي آن قرار دارند قبل از اين كه براي آنها دارو تجويز شود، مي‌توانند از اثرات معجزه‌آساي ورزش در كنار اصلاح الگوي غذايي، ديابت را به كنترل خود درآورند. پرهيز از مصرف غذاهاي پركالري و چرب و نيز مصرف بيشتر سبزيجات و ميوه‌ها به كنترل قند خون كمك بسياري مي‌كند.

ديابت مي‌تواند به قسمت‌هاي مختلف چشم آسيب برساند. شبكيه چشم پرده‌اي است در انتهاي چشم كه تصوير روي آن نقش مي‌بندد و داراي عروق خوني و اعصاب مهم بينايي است.

بالابودن طولاني مدت قند خون و عدم كنترل آن سبب آسيب به عروق خوني اين پرده مي‌شود و مويرگ‌هاي آن ناحيه دچار خونريزي شده و خون كافي به اين ناحيه نمي‌رسد كه در اين صورت مشكلات بينايي براي فرد ايجاد مي‌شود، اما در بسياري موارد نيز در مراحل اوليه فرد اشكالي را در بينايي احساس نمي‌كند و هنگامي كه اين مشكل پيشرفت كند، خود را به طور واضح نشان مي‌دهد. از اين رو مراجعه به چشم‌پزشك حداقل سالي يك بار براي همه بيماران ديابتي ضروري است.

پزشك با ريختن قطره مخصوص در چشم، مردمك را براي معاينه آماده و سپس ته چشم را معاينه مي‌كند، بنابراين اگر مشكل چشمي بر اثر ديابت به وجود بيايد در همان مراحل اوليه تشخيص داده مي‌شود. امروز پزشكان از درمان ليزر براي جلوگيري از خونريزي عروق ته چشم استفاده مي‌كنند. علاوه بر آن پزشك از نظر آب مرواريد و آب سياه و عصب بينايي شما را معاينه خواهد كرد.

آسيبي كه بالا بودن قند خون به اعصاب محيطي انتهاي اندام‌ها وارد مي‌كند، سبب مي‌شود يكي از عوارض اين بيماري بي‌حسي انتهاي اندام‌ها باشد. در اين صورت حس درد در اين قسمت‌ها كاهش مي‌يابد و فرد را در صورت آسيب، كمتر متوجه مي‌كند.

از سوي ديگر، آسيب‌هاي عروقي نيز مويرگ‌هاي خون‌رسان به اين نواحي را تخريب مي‌كند و خون‌رساني به انتهاي اندام‌ها دچار اختلال مي‌شود. اين مساله خصوصا در پاها سبب ايجاد زخم‌هايي مي‌شود كه نه‌تنها بهبود نمي‌يابند بلكه پيشرفت هم مي‌كنند و مستعد عفونت نيز مي‌شوند و نتيجه جبران‌ناپذيري را براي فرد به دنبال مي‌آورند. فرد بيمار با آگاهي و شناختي كه از اين عارضه دارد بخوبي بايد از پاهايش مراقبت كند. بررسي روزانه پاها از نظر بريدگي و تاول يا قرمزي و تورم و نيز جراحت‌هاي ناخن بسيار با اهميت است. زيرا اين زخم‌ها ممكن است به علت آسيب‌هاي عصبي دردي نداشته باشند.

آسيب‌هاي عروقي تنها محدود به چشم‌ها، پاها و... نمي‌شوند بلكه اعضاي حساسي مانند كليه هم در اين ميان آسيب مي‌بينند. رسوب گلوكز اضافي در پارانشيم كليه نيز مزيد بر علت است، اما خوشبختانه تشخيص زودرس اين عارضه نيز با انجام آزمايش‌هاي تشخيصي دوره‌اي امكان‌پذير است و با تجويز داروهايي سير اين عارضه كند خواهد شد.

شايد بتوان مهم‌ترين دغدغه افراد مبتلا به ديابت را تغذيه آنها دانست. محدود كردن مصرف قند و نشاسته شايد در ابتدا مشكل به نظر برسد ولي با جايگزيني غذاهاي مناسب مي‌توان تغذيه‌اي متنوع و سالم را براي ديابتي‌ها نيز برنامه‌ريزي كرد. گاهي شنيده مي‌شود كه فرد مبتلا به ديابت، نبايد نان يا برنج مصرف كند و كلا مواد نشاسته‌اي براي ديابت ممنوع است، اما واقعيت آن است كه مصرف نشاسته براي همه ضروري است، اما در بيماران ديابتي مواد نشاسته‌اي بايد با برنامه مصرف شود، زيرا علاوه بر تامين انرژي،فيبر و ويتامين‌هاي ضروري را براي بدن تامين مي‌كند.

يكي از بهترين راه‌هاي مصرف مواد نشاسته‌اي آن است كه در يك وعده غذايي از يك نوع آن استفاده كرد. استفاده از نان‌هاي سبوس‌دار مانند سنگگ و نيز نان‌هاي حاوي غلات مانند نان جو به دليل داشتن فيبر بيشتر هم به عملكرد بهتر روده‌ها كمك مي‌كند و هم ويتامين‌ها و مواد معدني بيشتري را به بدن مي‌رساند. مواد نشاسته‌اي به دليل آن كه براي تبديل‌شدن به قند‌هاي ساده نياز به هضم دارند به طور سريع و يكباره جذب خون نشده و آن را سريع بالا نمي‌برند. در مقابل مواد غذايي حاوي قند و شكر مانند نوشابه‌هاي قندي، مربا، شكلات و شيريني و كيك معمولا خيلي زود قندشان جذب خون شده و ميزان قند خون را بالا مي‌برند.

از سوي ديگر، ميزان چربي غذاها بايد محدود شود تا هم از اضافه وزن و چاقي پيشگيري كند و هم عملكرد انسولين بهبود يابد. در اين صورت بايد مصرف روغن‌هاي مايع گياهي را به جاي روغن حيواني و كره در برنامه غذايي جايگزين كرد. مصرف لبنيات از نوع كم‌چرب يا بدون چربي را نيز حتما در غذاي روزانه بگنجانيد. گروه مهم غذايي ديگر، سبزيجات و ميوه‌ها هستند كه بايد حتما به طور روزانه و به مقدار كافي در بيماران ديابتي مصرف شود، اما گاهي شيرين بودن ميوه‌ها مورد سوال بيماران ديابتي است و آنها را دچار شك مي‌كند. واقعيت آن است كه مصرف ميوه‌هايي مانند انگور بر افزايش قند خون تاثير خواهد داشت. همچنين ميوه‌هاي خشك مانند انجير و توت و كشمش به علت غليظ شدن و از دست دادن آب حاوي قند فراوان هستند و مصرف آنها بايد محدود شود.

مصرف ميوه‌ها به جاي آبميوه ارجحيت دارد، زيرا علاوه بر مواد معدني و ويتامين‌هاي موجود، فيبر بيشتري دارد و به جذب كندتر مواد قندي كمك مي‌كند. گنجاندن انواع سالاد سبزيجات در برنامه غذايي نيز مفيد است به شرطي كه به جاي سس‌هاي چرب از آبليمو و آبغوره يا ماست استفاده شود.

مصرف گوشت‌هاي كم‌چرب مانند گوشت سينه مرغ و ماهي به شما براي ساخت و ساز و ترميم بافت‌هاي بدن كمك مي‌كند، اما بايد از مصرف گوشت قرمز چربي‌دار يا گوشت مرغ داراي پوست پرهيز كرد.