حس بويايي يكي از حس‌هاي پنجگانه انساني است. هر‌چند اين حس در بعضي از جانداران اهميت بسيار زيادي دارد، اما در انسان در بين حس‌هاي پنجگانه حس بويايي رتبه چهارم اهميت را داراست كه البته روي كيفيت زندگي تاثير بسزايي دارد. به دليل ارتباطاتي كه بين اعصاب چشايي و بويايي وجود دارد تقريبا اين دو حس لازم و ملزوم يكديگرند يعني براي اين‌كه طعم غذاها را حس كنيم بايد حس بويايي سالمي داشته باشيم به طوري كه فرد مبتلا به كاهش حس بويايي از طعم غذاها نيز لذت نخواهد برد.

حس بويايي در مواردي نيز مي‌تواند نجات‌دهنده جان انسان باشد. تصور كنيد كه در محل اسكان فرد مبتلا به آسيب بويايي آتش سوزي روي دهد بديهي است هنگامي اين فرد متوجه آتش‌سوزي مي‌شود كه ممكن است خيلي دير شده باشد.رشته‌هاي اعصاب بويايي از قسمت بويايي كه در زير لوب فرونتال مغز واقع شده است منشأ گرفته و مستقيما از طريق سوراخ‌هاي ريزي كه حد فاصل حفره جمجمه و حفره بيني است وارد قسمت‌هاي فوقاني حفره بيني شده و در آن ناحيه پخش مي‌شوند. ذرات بودار معلق در هوا به هنگام تنفس وارد بيني شده و به اين رشته‌هاي عصبي مي‌رسند و باعث تحريك اين رشته‌ها مي‌شوند. اين رشته‌ها جريان عصبي ايجاد شده را به مغز منتقل مي‌كنند و مغز «بوي» مربوطه را درك مي‌كند.

براي اين‌كه انسان بوي يك ماده را متوجه شود شرايطي لازم است:

ـ مولكول‌هاي ماده بايد فرار باشد يعني قادر باشند از ماده جدا شده و به پايانه‌هاي اعصاب بويايي برسند.

ـ بيني بايد باز باشد تا اين مولكول‌هاي فرار بتوانند با عبور از بيني به قسمت‌هاي فوقاني آن كه اعصاب بويايي در آن واقع شده است برسند.

ـ سطح داخلي بيني مرطوب است و مايع نازكي روي سطوح در بر گيرنده پايانه‌هاي اعصاب بويايي را پوشانده است.

بديهي است چنانچه به هر دليل مسير تنفس از بيني دچار انسداد يا تنگي شود ذرات بودار نمي‌توانند به ميزان كافي وارد بيني شده و خود را به رشته‌هاي عصبي بويايي برسانند، در نتيجه حس بويايي فرد مبتلا به انسداد بيني كاهش مي‌يابد. التهاب داخل بيني شايع‌ترين علت كاهش حس بويايي است، هر چند انحراف شديد تيغه بيني و پوليپ بيني نيز مي‌توانند باعث كاهش حس بويايي شوند.

از عوامل شايعي كه باعث التهاب داخل بيني مي‌شوند، مي‌توان از ويروس سرماخوردگي و همچنين از حساسيت بيني يا آلرژي نام برد. خوشبختانه در اين موارد با برطرف شدن التهاب و تورم داخل بيني مجددا فضاي داخل بيني باز مي‌شود و بيمار احساس بويايي خود را به دست مي‌آورد. متاسفانه نقش ويروس سرماخوردگي فقط به ايجاد تورم درداخل بيني محدود نمي‌شود و در موارد نادري ويروس مستقيما به عصب بويايي حمله كرده و باعث آسيب غيرقابل برگشت آن مي شود.

درمان

براي درمان كاهش حس بويايي بايد علت ايجادي آن درمان شود. بديهي است درمان آلرژي و عفونت بيني و سينوس‌ها بسيار كمك كننده است. ترك كردن استعمال دخانيات نيز سودمند است. استفاده از داروهاي كم‌كننده التهاب داخل بيني مثل اسپري‌ها مي‌تواند مفيد باشد. در مواردي كه انسداد بيني به دليل انحراف تيغه بيني يا پوليپ باشد بايد بيمار تحت عمل جراحي قرار گيرد.