پایگاه پرستاران دانشگاه بقیه الله(عج)

مشكلي كه شايد اغلب ما را طي يك سفر آزار مي‌دهد، بيماري سفر يا بيماري حركت است. اين بيماري مي‌تواند از درجات خفيف تا پيشرفته و شديد متفاوت باشد. شكل خفيف آن همان است كه معمولا طي سفرهاي كوتاه و به وسيله ماشين سواري يا اتوبوس اتفاق مي‌افتد.

اما در شكل شديد بيماري كه در سفرهاي طولاني و مثلا با هواپيما يا كشتي ديده مي‌شود، معمولا بيمار دچار تهوع مي‌شود و نمي‌تواند چيزي بخورد و بشدت دچار ضعف مي‌شود.

تحقيقات نشان مي‌دهد كه تقريبا نيمي از مسافران هوايي، دچار بيماري سفر (هوازدگي) و نزديك به 100 درصد كودكان در سفرهاي دريايي دچار دريازدگي مي‌شوند.

بيماري حركت مشكل شايعي است كه در همه سنين بروز مي‌كند و نوعي اختلال رايج گوش داخلي است كه از طريق حركات پي در پي كشتي روي آب، حركت ماشين، حركت هواپيما در هوا و... ايجاد مي‌شود.

اين وضعيت در گوش داخلي روي حس تعادل تاثير گذاشته و باعث سرگيجه و حالت تهوع در فرد مي‌شود. بيماري حركت معمولا به طور ناگهاني با حالت تهوع و عرق سرد آغاز و منجر به تهوع و سرگيجه مي‌شود.

معمولا حركت از راه‌هاي زير توسط مغز شناخته مي‌شود:

1) سيستم عصبي كه پيام‌هاي ارسال شده از گوش داخلي را مي‌فرستد.

2) چشم‌ها

3) بافت‌هاي عميق‌تر سطح بدن

4) گيرنده‌هاي پوستي در نقاطي مانند پاها و باسن كه احساس ساكن بودن را ارسال مي‌كند.

5) گيرنده‌هاي عضلاني كه گزارش حركت را مي‌دهند.

زماني كه از روي اراده خود حركت مي‌كنيم، مانند وقتي كه مي‌دويم،‌اطلاعات ورودي از تمام اين چند راه با مغز هماهنگي دارد. ولي زماني كه حركت ايجاد شده ناخواسته باشد، همانند حركت خودرو، مغز با اطلاعات ورودي هماهنگي ندارد و همين عدم هماهنگي ميان اطلاعات ورودي موجب بروز بيماري حركت مي‌شود، يعني پيغام‌هايي فرستاده مي‌شود كه با اطلاعات ورودي تطابق ندارد. به طور مثال زماني كه سوار بر قايق هستيم، گوش داخلي حركت را دريافت مي‌كند، ولي چشم‌هايمان اين احساس را ندارد يا زماني كه نشسته‌ايم و تصوير متحركي را تماشا مي‌كنيم، چشم‌هاي ما علائم حركت را به مغز مخابره مي‌كنند، در حالي كه گوش داخلي حركتي را مبني بر حركت ارسال نمي‌كند.

يا مثلا وقتي در خودرو مشغول خواندن كتاب هستيم، گوش داخلي پيام حركت را به مغز ارسال مي‌كند در حالي كه چشم ما به كتاب نگاه مي‌كند، حركت نمي‌كند و عضلات هم پيام سكون را به مغز مي‌فرستد. در اين وضعيت مغز به دليل ناهماهنگي پيام‌هاي ارسالي كمي گيج شده و احساس عدم تعادل در سر شما ايجاد مي‌شود.

به طور خلاصه مي‌توان گفت علائم زير طي يك بيماري سفر ديده مي‌شود:

سرگيجه: اين علامت شايع‌ترين مشخصه بيماري است، البته اين يك سرگيجه واقعي نيست، زيرا سرگيجه واقعي به حالتي گفته مي‌شود كه فرد محيط ثابت اطراف خود را به طور غيرواقعي در حال حركت ببيند، ولي در اين افراد سرگيجه به صورت احساس سرگيجه است و نه سرگيجه واقعي. اين بيماران معمولا از سياهي رفتن چشم‌ها و عدم‌توانايي در ايستادن شكايت دارند.

تهوع: حالت تهوع از علائم ديگر اين بيماري است و فرد دائما احساس مي‌كند كه مي‌خواهد غذايي را كه خورده، بالا بياورد. حتي وقتي كه چيزي نخورده و معده‌اش كاملا خالي است، اين احساس را دارد. در برخي افراد كه شدت بيماري در آنها بيشتر است، تحمل نگهداري هيچ چيزي را در معده ندارند و مدام در حال بالا آوردن هستند.

احساس ضعف: احساس ضعف و بي‌حالي مي‌تواند به علت افت فشار كه در نتيجه عدم مصرف كافي غذا يا استفراغ مكرر است، به وجود آيد.

گرچه بيماري حركت به طور ناگهاني بروز مي‌كند و گاهي از دست ما خارج است، ولي براي لذت بردن بيشتر از سفر و براي به حداقل رساندن علائم آن، رعايت نكات زير مي‌توانند كمك‌كننده باشند:

ـ در خودرو سعي كنيد در صندلي عقب بنشينيد تا چشم‌هايتان همان حركتي را دريافت كند كه بدن و گوش داخلي شما احساس مي‌كند. زماني كه در صندلي عقب مي‌نشينيد، چشم شما صندلي جلو را كه ثابت است،‌ مي‌بيند در حالي كه گوش داخلي، پيام حركت را به مغز مخابره مي‌كند. روي قايق يا كشتي تا جاي ممكن روي عرشه بنشينيد و افق را نظاره‌ كنيد، در هواپيما كنار شيشه نشسته و به بيرون نگاه كنيد و نيز صندلي خود را روي بال‌‌ها انتخاب كنيد كه حركت به حداقل برسد.

ـ سعي كنيد در طول سفر كاملا به صندلي خودرو تكيه دهيد و صندلي را به حالت نيمه خوابيده تنظيم كنيد.

ـ از مطالعه خودداري كنيد.

ـ از حركات ناگهاني سر بپرهيزيد. اين كار مي‌تواند بيماري را تشديد كند. سر خود را به جايي ثابت تكيه دهيد و به بيرون نگاه كنيد.

ـ نفس‌هاي عميق و آهسته بكشيد.

ـ سيگار نكشيد و نزديك فرد سيگاري قرار نگيريد.

ـ هواي تازه و خنك هم مي‌تواند علائم را بسيار كاهش دهد. شيشه را پايين بكشيد تا هواي خنك بيرون به صورتتان بخورد.

ـ در صورتي كه شب دچار چنين حالتي شديد، سعي كنيد چشم‌هايتان را ببنديد و بخوابيد. اين كار تناقض ميان پيام‌هاي ارسالي از چشم‌ها و گوش داخلي را برطرف مي‌كند.

ـ هيچ‌وقت به شيشه كناري خيره نشويد. بلكه نگاهتان به مسير روبه‌رو باشد و سعي كنيد از شيشه جلو بيرون را نگاه كنيد.

براي پيشگيري يا درمان بيماري سفر، داروهايي وجود دارد كه مي‌توانيد بدون نسخه پزشك از داروخانه تهيه كنيد، ولي اگر بيماري خاصي داريد بهتر است قبل از مصرف آنها با پزشك خود مشورت كنيد.

ديمن هيدرينات دارويي است كه مي‌توان در اشكال خفيف اين بيماري با دوز كم از آن استفاده كرد. اين دارو را بايد چند ساعت قبل از شروع حركت مصرف كنيد. استفاده از ريشه زنجبيل نيز اثري مشابه داروهاي شيميايي دارد كه مي‌توان از آن به جاي داروي شيميايي استفاده كرد. زنجبيل يك ماده ضد تهوع است كه بايد يك ساعت پيش از حركت مصرف شود.

كمپرس آب سرد نيز مي‌تواند براي كاهش علائم تهوع موثر باشد. كمپرس آب سرد را روي چشم‌ها و گردن بگذاريد تا علائم، تخفيف يابد. از مصرف پلازيل (plasil) يا متوكلوپراميد كه اين روزها توسط افراد غيرمتخصص و حتي داروخانه‌ها تجويز مي‌شود، جدا پرهيز كنيد. از جمله عوارض خطرناك اين دارو، عارضه اكستراپيراميدال بويژه در كودكان است كه خود را به شكل تشنج و اختلال تنفسي نشان مي‌دهد.