پایگاه پرستاران دانشگاه بقیه الله(عج)

رهبری در پرستاری یا مدیریت در پرستاری؟

مدیریت و رهبری در پرستاری نوین از چند جهت قابل بررسی است. در ابتدا باید معیارها و ویژگی های نوین بودن پرستاری مشخص شود که البته عمده آن به حرفه ای بودن پرستاری برمی گردد.

حرفه و صنفی حرفه ای است که مشخصات منحصر به فردی داشته باشد از ویژگی های پرستاری نوین و حرفه ای داشتن مبانی عقلائی و مسئولیت پذیری فردی است. دومین ویژگی داشتن بدنه علمی و دانشی که می تواند یاد گرفته شود و به روز شود و با استفاده از تحقیق و پژوهش پالایش و توسعه یابد که مبنای آکادمیک دارد.

سومین ویژگی پرستاری نوین داشتن تئوری و نظریه مستقل از دیگر علوم است که می تواند به عنوان رشته نوین مطرح شود همچنین پرستاری نوین کوریکولوم و آموزش حرفه ای دارد که بر مبنای آن پرستاران آموزش می بینند. در پرستاری نوین پاسخگویی و مسئولیت های نوعدوستانه وجود دارد و عمده فعالیتها انسان دوستانه و بشردوستانه است که هر صنف حرفه ای را از دیگر مشاغل متمایز می کند.

صنفی حرفه ای است که تشکل های صنفی داشته باشد که البته با حضور سازمان نظام پرستاری و دیگر تشکل ها زمینه حرفه ای شدن پرستاری فراهم شده است سازمان نظام پرستاری طی یک دهه در اعتلا حرفه ای بودن پرستاری نقش داشته است.

نکته بعد در پرستاری نوین وجود رفتار تخصصی و بالینی پرستاران بر مبنای علم و استانداردهای حرفه ای است همچنین این حرفه می کوشد تا شرایط رفاه اجتماعی را برای جامعه فراهم کند و دارای استقلال حرفه ای از طریق تدوین خط مشی حرفه ایست.

این نکته در تعالی و حرفه ای بودن رشته ها و صنف ها بسیار نقش دارد. پرستاری با استقلال حرفه ای مسائل خود را به طور مستقل اداره می کند و برای حفظ استقلال خط مشی آن را صاحبنظران تعیین می کنند. در استقلال حرفه ای همه فعالیتهای پرستاران از این طریق ارزشیابی می شود و هر جا نقصی داشته باشد بازنگری و اصلاح می شود.

پرستاری نوین چارچوب عملکردی برای نوآوری در بالین دارد و فعالیت را براساس نوآوری اداره می کند از نقاط قوت پرستاری حرفه ای وجود آموزش مستمر است علاوه بر این که پرستاری رشته آکادمیک و دانشگاهی است و مبنای آموزش تئوریک دارد از دیگر نقاط قوت آن آموزش بر مبنای train است و اینکه آموزش حین کار انجام می شود و این نوع آموزش سبب ارتقاء مهارتهای رفتاری و حرفه ای پرستاری می شود. این نوع آموزش به آموزش ماهیت فیزیکی و ملموس می دهد.

از دیگر ویژگی ها که در تعریف پرستاری نوین در منابع آمده است، نوآوری و نوین بودن رشته است که می تواند خدمات شایسته به مددجویان دهد اما بحث دوم اثربخشی است. اثربخشی نیز به معنای میزان تحقق اهداف از پیش تعیین شده است. در پرستاری اهداف عمده در خدمات کیفیت خدمات پرستاری، بهبود مستمر کیفیت خدمات و در کنار آن رضایت مندی مددجو، مشتریان و بیماران است.

آن چیز که مهم است و می تواند پرستاری را هدایت کند این است که این موضوع اتفاقی و خودبخود نیست بلکه در قالب برنامه ریزی و با حضور قدرتمند مدیریت و رهبری امکانپذیر است. پس نقش مدیریت در پرستاری نوین که منجر به اثربخشی می شود بسیار تاثیرگذار و تعیین کننده است.

در خصوص ضرورت مدیریت در سازمان ها صحبتهای فراوانی شده است حتی بسیاری از منابع موفقیت یا عدم موفقیت یک سازمان و جامعه را به مدیریت و رهبری منوط دانسته است. اگر مدیریت و رهبری اثرگذار باشد سازمان نیز موفق است اگر شکست حاصل شود مربوط به آن است که مدیریت اثربخش برای کارکنان و پرسنل وجود نداشته است.

در جایی عنوان شده است هر سازمان و جامعه بدون مدیر و رهبر به مانند انسانهای پراکنده و بدون هدف است و تحقیق های فراوانی آن را تایید کرده است که در پرستاری مدیریت و رهبری جایگزین تاثیرپذیری فوق العاده ای دارد.

نتایج تحقیق پیشکسوتان پرستاری نشان داده که پرستاران رضایت شغلی ندارند این میزان رضایت شغلی در پرستاری بررسی و آنالیز شده است و دیده شده حدود 80.9 درصد پرستاران عامل مهم عدم رضایت شغلی را در مدیریت ضعیف می دانند حتی در خصوص ترک خدمت نتایج تحقیقات نشان داده است 70.6 درصد پرستاران علت عمده ترک خدمت را بی توجهی مدیران به خواسته های پرستاری و عدم برخورداری پرستاران از حمایت مدیران ذکر کرده اند. در برخی موارد مدیریت ضعیف پرستاری را علت ترک خدمت دانسته اند.

از این رو مدیریت و رهبری جایگاه مهمی در حرفه پرستاری و ارتقاء و تعالی آن دارد البته افراد از زوایای مختلفی به مقوله مدیریت و رهبری نگاه می کنند به عنوان مثال از زاویه اندیشه انسانی مدیر خوب باید همه ابعاد انسانی را بشناسد، نیازهای انگیزشی را بشناسد و بر اساس نیازها انگیزه ایجاد کند از نگاه دینی هم انگیزه دینی به مراتب مهمتر از انگیزه مادی است.

البته در مباحث مدیریت و رهبری تئوری های مختلفی مطرح شده است از آن جمله تئوری بوروکراتیک است که با نگاه مادی به پرستار و انسان می نگرد انسان به مانند ماشین و عامل تولید است و مهمترین مسائل انگیزشی را مسائل مادی می داند. نگاهی تک بعدی و اقتصادی به انسان دارد این تئوری به طور محض ایجاد انگیزه نمی کند  البته برای برطرف کردن نواقص بوروکراتیک، تئوری دموکراتیک آمد. در هر صورت مبنای مدیریت باید مدیریت پدرانه و خیرخواهانه برای کارکنان باشد و کارکنان حس مشارکت در تصمیم گیری داشته باشند و انگیزه فراوانی برای رسیدن به اهداف حرفه ای داشته باشند.

بین مدیریت و رهبری اختلافات فراوانی وجود دارد و این رهبری است که اثربخش و پرستاری را متحول می کند اما در مراکز درمانی کمتر به رهبری توجه دارند و واژه جاافتاده ای در بیمارستان ها نیست.

جایگاه رهبری بسیار بالاست و نقش رهبری در ایجاد تعالی، تحول و اثربخشی بسیار بیشتر است در تفاوت این 2 مقوله باید گفت رهبری به معنای اقدام راهیابی است اما مدیریت بدون ایجاد زمینه نوین خلاقیت فقط مجری دستورالعمل هاست. رهبری سبب خلاقیت و راهیابی می شود و راه های جدید را برای تعالی پیدا می کند رهبری پدیدآورنده نوآوری و خلاقیت است حال آنکه مدیریت مجموعه ای را در قالب چارچوبی اداره می کند.

رهبری توسعه دهنده است در فکر توسعه، تعالی و ترویج فعالیت مجموعه است اما مدیریت وضع موجود را حفظ می کند. رهبری متکی به مردم و پیروان است اما مدیریت متکی به سازمان و قانون ابلاغ شده است. قدرت رهبران در سازمانها فراتر از قدرت قانونی و ناشی از حمایت مردم و پیروانش است از این رو بسیار مقتدرانه تر است.

قدرت مدیریت از قانون و سازمان است که البته قدرت مردمی به مراتب بیشتر از قدرت سازمانی است مسئولان، مدیران، پیشکسوتان و افراد ذی نفوذ در پرستاری اگر خواستار تحول در سیستم بهداشت و درمان کشور هستند باید رهبری را جایگزین مدیریت در پرستاری کنند و تک تک مدیران پرستاری باید نقش رهبران پرستاری را داشته باشند.

در رهبری رهبران به خواسته خود توجهی ندارند از این رو رهبران پرستاری مقبولیت، تاثیرگذاری و نفوذ  بیشتری دارند و بسیاری از مسائل خرفه ای و تخصصی به واسطه مقبولیت بهتر انجام می شود نقش تاثیرگذاری و نفوذپذیری رهبران پرستاری بر کارکنان و پرستاران به مراتب بیشتر از مدیران پرستاری است بنابراین مدیران پرستاری باید علاوه بر مدیر رهبر باشند.

میرسپاسی از پیشکسوتان پرستاری می گوید: اختیارات قانونی(اشاره به مدیریت) تنها می تواند 60 درصد توانایی کارکنان را شکوفا کند اگر مدیران بخواهند 40 درصد باقیمانده را شکوفا کنند باید نقش رهبری را ایفا کنند تا 100 درصد پتانسیل کارکنان بالفعل شود.

کلام آخر اینکه رهبری سبب ایجاد انگیزه و ترغیب پرستاران به تعقیب مشتاقانه اهداف می شود در مدیریت چون قانون الزام آور است، تبعیت مکانیکی و خشک است در رهبری پرستاران مشتاقانه از رهبران تبعیت می کنند.

اعتقاد بر این است بسیاری از مشکلات، منازعات و کشمش ها در محیط های حرفه ای ناشی از مشکلات انسانی است نه مشکلات تخصصی. البته علم و هنر و رهبری پرستاری قادر به حل این مسایل در محیط های شغلی است و اگر تابلوی مدیریت پرستاری به رهبری در پرستاری تغییر کند اغلب مشکلات پرستاری برطرف و خدمات تخصصی بر مبنای استانداردهای علمی به مددجویان داده می شود.

دکتر عبدالله ثقفی - عضو هیئت علمی دانشکده پرستاری دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله(عج)