اهداي خون جوان، اميدي جديد در رگهاي جهان
تهيه و تامين فرآوردههاي خوني در حقيقت نوعي فناوري نوين در عرصه پزشكي محسوب ميشود كه كشورمان در اين خصوص در چند سال اخير به چنان پيشرفتي رسيده است كه هم اكنون خود به عنوان قطبي قدرتمند و پيشرفته در منطقه و حتي در جهان محسوب ميشود و رسيدن به اين موفقيت بيهيچ شك و ترديد مديون تلاش و همت كساني است كه از عزيزترين بخش بدن خود يعني همان خون ميگذرند و آن را بيهيچ چشمداشتي اهدا ميكنند.
خون و ماهيت آن
خون يك انسان بالغ با حجمي معادل 4 تا 6 ليتر از مجموعهاي از سلولها تشكيل شده كه در مادهاي زمينه به نام پلاسما غوطه ورند كه مجموعا وظايف حياتي مهمي را همچون رساندن مواد مغذي به سلولها و دور كردن مواد زائد و دفعي بدن انجام ميدهند، علاوه بر آن سلولهاي خوني تدافعي نيز براي مقابله با ارگانيسمهاي بيماريزا ساخته شدهاند.
خون انسان از 2 بخش سلولهاي خوني و پلاسما كه ماهيتي مايع و سيال دارد تشكيل شده است كه مجموعه اين ساختار حيات ما را در خود جاي ميدهد. به طور كلي سلولهاي خوني در 3گروه اصلي طبقه بندي ميشوند كه همان گلبولهاي قرمز، گلبولهاي سفيد و پلاكتها هستند. فارغ از عملكرد اين سلولها اولين موضوع كميت و تعداد اين سلولهاست كه اهميت دارد، بدين معني كه در حالت طبيعي در يك ميلي ليتر خون انسان كه مقدارش معادل يك قطره خون ميباشد تقريبا 5ميليون گلبول قرمز، 7000 تا 7500 گلبول سفيد و چيزي معادل 300 هزار پلاكت وجود دارد.
گلبولهاي قرمز: شكل اين سلولها به گونهاي است كه بتواند مهمترين وظيفه خون كه همان رساندن اكسيژن دريافتي از ششها به ساير ارگانهاست را انجام دهد.
سطح فراوان و در عين حال كم حجم بودن اين نوع سلولها و از همه مهم تر انعطافپذيري آنها از جمله خواص ظاهريشان است كه توانسته گلبولهاي قرمز را به خارقالعادهترين سلولهاي بدن تبديل نمايد. هموگلوبين تركيب اصلي موجود در داخل گلبولهاي قرمز است كه گرايش شديدي به اكسيژن دارد و در ششها پس از اتصال به اكسيژن و سپس اشباع شدن راهي سلولها و ارگانهاي ديگر بدن ميشود.
گلبولهاي سفيد: اين سلولها فارغ از انواع مختلف آن مهمترين وظيفهاي كه بر عهده دارند حفاظت از بدن در مقابل پاتوژنهاست.
برخي از آنها خاصيت ترشحي دارند و با ترشح پادتن ميكروبها را نابود ميكنند و برخي ديگر نيز با خاصيت بلعيدني خود كل ميكروب را به داخل خود ميكشند و آن را تخريب مينمايند.
پلاكتها: پلاكتها دشمن خونريزي هستند و به دنبال هر نوع آسيب به عروق و پاره شدن آنها سريعا به آن محل رفته و با ايجاد سدي از ادامه خونريزي جلوگيري ميكنند.از آن مهمتر ادامه سير انعقاد است كه باز هم اينجا اين پلاكتها هستند كه ايفاي نقش ميكنند.
در حقيقت پلاكتها با آزاد كردن تركيبات انعقادي به داخل خون با عث تبديل فيبرينوژن خون به فيبرين ميشوند كه تركيب اخير كه به حالت ژل است باعث استحكام پلاكتها در محل آسيب و پايدار ماندن آنها ميشوند. در بيماراني كه نقص ناشي از كمبود فاكتورهاي انعقادي دارند ميبينيم كه شايد در ابتدا قدري خونريزي متوقف شود اما به دليل عدم توليد فيبرين شاهد آن هستيم كه خونريزي بيمار مجددا از سر گرفته ميشود.
پلاسما، همان داربست خون: پلاسما كه مايعي است تقريبا زرد رنگ متشكل از آب به عنوان تركيب اصلي، مواد مغذي، اكسيژن و املاح معدني است. در كنار اين تركيبات بيشترين مواد تشكيل دهنده پلاسما در حقيقت گروهي از پروتئينها هستند كه مهمترين آنها عبارتند از: آلبومين و گلوبولين كه مجموعا وظيفه قوام و حفاظت از بدن را برعهده دارند.
همانطور كه گفتيم فيبرينوژن نيز تركيبي محلول در پلاسماست كه به محض آسيب عروقي در نتيجه آنزيمهاي پلاكتي از حالت محلول به حالتي غير محلول تبديل ميشود تا بتواند داربستي را براي به دام افتادن پلاكتها در محل آسيب تشكيل دهد.
چرا اهداي خون؟
حوادث و سوانح بارزترين و چشمگيرترين شرايطي هستند كه نياز به اهداي خون در آن حس ميشود. همانطور كه ميدانيد كشور ما يكي از پر حادثهترين كشورها در امر حوادث مرتبط با رانندگي و ساير سوانح است و هميشه در اين شرايط افراد حادثه ديده مهمترين چيزي كه بدان احتياج پيدا ميكنند كنترل خونريزي در آنهاست و اينجا همين نقطهاي است كه جايگزين كردن خون از دست رفته بيش از پيش خودنمايي ميكند.
در كنار اين دسته از افراد نوزادان نارس تازه متولد شده، خانمهاي باردار مبتلا به خونريزي شديد و از همه مهمتر بيماران سرطاني و خوني از جمله ديگر گروههايي هستند كه نياز مبرم به تركيبات خوني دارند كه تنها راه تامين اين نياز ساماندهي از اهداي خون است.
در هر 3 ثانيه يك نفر نياز مبرم به تزريق خون و فرآوردههاي آن در كشور پيدا ميكند و اين در حالي است كه يك واحد خون اهدايي ميتواند جان 3 نفر را از مرگ نجات دهد.
اهداي خون غيرخودي يا آلوژنيك
اهداي خون رايج در سطح كشور را اهداي خون غير خودي مي گويند كه افراد با مراجعه به پايگاههاي انتقال خون و اهداي خون خود بدون آنكه بدانند كه نهايتا اين خون به مصرف كدام هموطن ميرسد اقدام به انجام اين عمل خيرخواهانه ميكنند. اين نوع اهداي خون انواع مختلفي دارد كه در ادامه خواهيد ديد.
اهدا كنندگان فاميلي: شايد براي شما پيش آمده باشد كه يكي از اعضاي خانواده يا فاميل بر حسب حادثه پيش آمده نياز مبرم به خون پيدا كند، اينجا شما بدون لحظهاي تامل و درنگ خون خود را به آن شخص اهدا ميكنيد. در اين شرايط چون فرصت كافي براي آناليز خون اهدايي نيست برخي بيماريهاي خوني ميتوانند به راحتي انتقال يابند. از اينرو عزيزاني كه ميخواهند در اين شرايط اين امر پسنديده را انجام دهند توجه كامل به سلامتي خود داشته باشند و در صورت وجود بيماريهاي عفوني و خوني خطرناك از انجام اين كار خودداري كنند. اين در حالي است كه در سازمان انتقال خون به سبب داشتن فرصت كافي براي متخصصان اين امر كليه آزمايشات لازم روي خونهاي اهدايي انجام ميگيرد و هر نوع آلودگي خوني در اهداكنندگان خون و محصولات بهدست آمده مورد بررسي قرار ميگيرد و در صورت وجود هر نوع آلودگي خون مورد نظر سريعا از سيستم خارج شده و از بين ميرود.
اهداكنندگان پولي: هم اكنون مدتي است كه در كشورمان موسساتي ساماندهي شدهاند كه در ازاي دريافت يك واحد خون از سوي افراد مبالغي هر چند ناچيز به افراد پرداخت ميكنند. البته به هيچ وجه نميتوان منكر حركت انساندوستانه اين دسته از افراد شد و حركت آنها را نوعي خونفروشي ناميد، چراكه اين مبالغ عموما آنقدر ناچيز هستند كه شايد پول اياب و ذهاب فرد نيز جبران نشود، از اينرو اهداي خون به اين شكل نيز باز هم از ديدگاه عامه جامعه نوعي حس نوعدوستي و فداكاري محسوب ميشود. اين دسته از موسسات كه اكثرا در پايتخت متمركز شدهاند هدفشان تامين نياز مبرم جامعه در زمينه تركيبات خوني و فرآوردههاي آنهاست كه هم اكنون در كشورمان كمبود آن احساس ميشود.
اهدا كنندگان داوطلب: همان دسته از افرادي كه بيهيچ چشمداشتي چه به صورت منظم يا بهصورت كاملا اتفاقي با مراجعه به پايگاههاي انتقال خون از عزيزترين بخش بدن خود ميگذرند و آن را با تمام وجود اهدا ميكنند. اين افراد هيچ گونه پاداشي را از جنبه مادي طلب نميكنند و هدفشان كاملا معنوي است. اين افراد معمولا دليلي را براي پنهان كردن بيماري احتمالي خود ندارند، چرا كه به صورت داوطلب مراجعه كردهاند، از اينرو قابل اطمينانترند و خون سالمتري را ميتوان از آنها تامين كرد. برخي از آنها براي بار اول، برخي براي چندمين بار و برخي نيز از جمله اهدا كنندگان مستمر به شمار ميروند و سالانه حداقل 2 بار خون خود را اهدا ميكنند.
اهداي خون خودي يا اتولوگ
نوع ديگري از اهداي خون است كه در آن خون فرد پس از تهيه و خونگيري در شرايطي نگهداري ميشود تا در شرايط بحراني مجددا به خود وي تزريق شود. اين نوع اهداي خون خطرات كمتري را از هر حيث در بر دارد كه مهمترين آن نبود واكنشهاي حساسيتي به خون تزريق شده است كه در موارد غير اتولوگ ميتواند ديده شود. اين نوع اهداي خون در شرايطي كه فرد ميخواهد به عنوان مثال نوعي عمل جراحي را انجام دهد كه احتمال خونريزي شديد وجود دارد در نظر گرفته ميشود.
مراحل اهداي خون
اهداي خون خيلي فرآيند پيچيدهاي نيست چرا كه هم اكنون در پايگاههاي مربوط به سازمان انتقال خون همه فرآيندها توسط نيروي متخصص و دستگاههاي فوق مدرن انجام ميشود و بهتر است بدانيد كه ايران از جمله كشورهايي است كه در اين خصوص از جايگاه بسيار بالايي برخوردار است اما به هر حال نوعي نگراني در افراد وجود دارد كه شايد آنها را از مراجعه براي اهداي خون منصرف كند.
آشنايي با مراحل اهداي خون
ـ ترجيحا قبل از انجام اين فرآيند لازم است فرد يك غذاي مختصر ميل كند تا احتمال بروز ضعف و بيحالي پس از اهداي خون به حداقل برسد.
ـ در مرحله بعدي فرد توسط يك پزشك معاينه عمومي ميشود كه بيشتر عامل گرفتن يك شرح حال ساده از حيث ابتلا به بيماريهاي عفوني و خطرناك است و سپس گرفتن فشار خون و معاينات مربوط به سلامت قلب و عروق. از اينرو اينكه برخي گمان ميكنند كه معاينات آنقدر پيچيده و جزيي است كه شايد فرد داوطلب معذب شود اصلا اين طور نيست.
ـ در مرحله بعدي تحت شرايط كاملا استريل با استفاده از ابزار و ادوات يك بار مصرف و عاري از هرگونه آلودگي فرآيند خونگيري توسط دستگاههاي هوشمند و اتوماتيك شروع ميشود و 6 تا 10 دقيقه بعد خونگيري به اتمام ميرسد. تنها از فرد يك واحد خون گرفته ميشود و اين موضوع هيچ ارتباطي به جثه فرد ندارد.
ـ بعد از خونگيري لازم است فرد براي پيشگيري از هرگونه عارضه همچون افت فشار كه بهندرت اتفاق ميافتد قدري تامل نمايد و پس از نوشيدن مقاديري آبميوه و مايعات محل را ترك نمايد.
ـ اگر از محل رگگيري مختصري خونريزي پايدار وجود دارد فرد ناحيه مربوط را با دست فشار دهد و مدتي كوتاه دست خود را بالا نگاه دارد تا خونريزي سريعا متوقف شود.
ـ اگر ديديد كه چند ساعت پس از اهداي خون مختصري خونمردگي در زير پوست پديدار شد به هيچ وجه نگران نشويد و ابتدا در روز اول با كمپرس يخ و سپس از روز بعد با كمپرس گرم ناحيه مذكور را ماساژ دهيد و مطمئن باشيد كه جاي هيچگونه نگراني نيست.
ـ انجام فعاليتهاي سنگين ورزشي خيلي تا چند روز توصيه نميشود اما انجام فعاليتهاي روزمره يك ساعت پس از انجام خونگيري كاملا بلامانع است و مشكلي را از اين حيث ايجاد نمينمايد.
ـ پس از انجام خونگيري خون شما به سازمان انتقال داده ميشود و پس از انجام آزمايشات پيچيده و رد هر نوع آلودگي در اين خصوص فرآوردههاي مورد نياز از آن تهيه ميشود.
جالب است كه در مدت كوتاهي به آدرسي كه خودتان در هنگام خونگيري در فرم دريافت اطلاعات ثبت كردهايد نتايج آزمايشاتي كه روي خونتان انجام شده ارسال ميشود تا شما هم به اطلاعات مذكور در مورد خودتان آگاهي يابيد.
پژوهشگران از فوايد اهداي خون ميگويند
1ـ پژوهشگران دانشگاه كانزاس آمريكا اخيرا عنوان كردهاند كه مردان غيرسيگاري كه به طور مرتب خون ميدهند نسبت به مردان ديگر 30درصد كمتر به بيماريهاي قلبي ـ عروقي مبتلا ميشوند. نتيجه اين تحقيق كه در مجله سلامت در ايالات متحده به چاپ رسيد يكي از مهمترين اثرات اهداي خون را پيشگيري از بيماريهاي قلبي عروقي دانست.
2ـ دكتر ديويد مييرز، استاد دانشگاه نبراسكاي آمريكا عنوان كرده است زناني كه در مرحله پيش از يائسگي قرار دارند نسبت به همسالان مذكر خود 2 برابر بيشتر به بيماريهاي قلبي ـ عروقي مبتلا ميشوند و اين در حالي است كه وي اين موضوع را به كاهش ترشح استروژن نسبت ميدهد كه كم كم با شروع فاز يائسگي روند آن شروع ميشود، حال كساني كه در اين بين به طور مرتب خون خود را اهدا ميكنند با كاهش غلظت خون خود اثرات غليظ كنندگي استروژن را سركوب ميكنند و بهنوعي با اين روند مبارزه كرده و نتيجه را عكس ميكنند.
3ـ فرد اهداكننده پيش از هر بار اهداي خون به طور كامل از وضعيت سلامتي خود اعم از فشار خون، معاينات قلبي- عروقي و... مطلع و اين خود نوعي غربالگري محسوب ميشود.
4ـ پژوهشگران دانشگاه كوبيوي فنلاند پس از آزمايشات لازم روي 153 فرد اهدا كننده خون دريافتند كه اين افراد به ميزان 86 درصد نسبت به بقيه كمتر دچار سكتههاي قلبي ميشدند كه اين خود رقم تكاندهندهاي است.اطلاع از فوايد اهداي خون در شرايطي است كه بدانيم آمار بالاي بيماران نيازمند به فرآوردههاي خوني در كشورمان اعم از بيماران تالاسمي، هموفيلي دياليزي، بيماران نيازمند جراحيهاي بزرگ، سوختگيهاي شديد و انواع سرطانها همه و همه نيازمند من و تو هستند تا شايد با اهداي يك بار خون خود بتوانيم كمكي هرچند ناچيز به آنها كرده باشيم. چه كسي از آينده باخبر است، شايد روزي برسد من يا تو روي تخت بيمارستان باشيم و نيازمند تزريق يك واحد خون.
اللهم اخرجنی من ظلمات الوهم و اکرمنی بنور الفهم