پایگاه پرستاران دانشگاه بقیه الله(عج)

نقش نیروهای نظامی در مقابله با بحران

در دنیای امروزی یکی از سازمان هایی که به طور معمول در این حوادث مشارکت فعال دارد، پرسنل سازمان های نظامی به ویژه پرستاران هستند. این نیروها به علت ویژگی و آمادگی های خاصی که دارند از قدرت مانور خوبی برخوردار بوده و می توانند در نقش های مختلفی ظاهر شده و خدمات ارائه کنند.

بحران ها محک واقعی برای سازمان های مدیریت بحران، در کشورهای مختلف است. بحث درباره درگیری نظامیان در پاسخ به بحران فراوان است. پاسخ فوری به بحران و بلایا مسئولیتی سنگین است و مستلزم هماهنگی کامل و منسجم تمام ارگان های دولتی است. یکی از این ارگان ها نیروهای نظامی هستند که به علت توانمندی های بالقوه و ذاتی به عنوان یک نیروی کمک کننده عملیاتی نقش کلیدی در پاسخگویی به بحران ها دارند.

پیش‌آگهی هر حادثه غیرمترقبه موردی اورژانسی است و نیاز به هماهنگ کردن تلاش های گروه های مراقبت کننده بهداشتی، جامعه، دفاع شهری و سازمانه ای غیردولتی وجود دارد.

موقعیت کشور ما چه از نظر زمین لرزه و چه از نظر تغییرات بارش و دما و پدیده های ناشی از آن نگران کننده بوده و به عنوان دهمین کشور بلاخیز دنیا معرفی شده است.

مدیران پرستاری نقش رهبری در آموزش پرستاران و کارکنان پیراپزشکی را دارند، بنابراین نقش مهمی در مدیریت بحران ایفا می کنند.

کلید کارآیی و تولید محصول در هر سازمانی مدیریت است. برنامه ریزی، سازماندهی، هدایت، هماهنگی و کنترل از عملکردهای اساسی مدیریت هستند، هر چند، این عملکردها در طی بحران فراموش شده و سیستم دچار هرج و مرج بیشتری نسبت به قبل از وجود حادثه می شود.

در طی یک حادثه غیرمترقبه مدیران پرستاری باید عملکردهای اساسی مدیریتی را به کار گیرند. مدیران پرستاری در بیش از پنج حیطه مسئولیت دارند منابع انسانی، مالی، مواد، حمایتی و منابع سیستمی، که مدیریت در هر یک از این منابع در قبل، حین و بعد از یک حادثه غیرمترقبه حیاتی است .

بحران ها و حوادث غیرمترقبه همواره بر حیات انسانی مؤثر بوده و طی دو دهه اخیر صدها میلیون انسان زندگی خویش را در حلقه آسیب ها و خسارات ناشی از حوادث غیرمترقبه احساس کرده اند. میلیون ها نفر جان باخته و حجم خساراتی بالغ بر صدها بیلیون دلار، رشد و توسعه اجتماعی و اقتصادی جوامع انسانی را با مانع روبه رو کرده است.

پیدایش حادثه هایی غم بار نظیر زلزله‌ بم نمونه‌ای است که به علت گستردگی فاجعه و از دست دادن هزارها نفر، در خاطره‌ها مانده است و این فاجعه در کنار تجارب گذشته بار دیگر تأکید کرد که برای برخورد صحیح باید به شناسایی خطرات بالقوه در سطوح ملی و منطقه‌ای اهتمام ورزید و با برنامه ریزی صحیح و مستمر در راه پیشگیری و مقابله با عوارض نامطلوب بحران ها تلاش کرد.

نقش کادر درمانی نیروهای مسلح در بلایای طبیعی

مدیران پرستاری در بیش از 5 حیطه مسئولیت دارند. منابع انسانی، مالی، مواد، حمایتی.

سیستمی که مدیریت در هر یک از این منابع در قبل، حین و بعد از یک حادثه غیرمترقبه حیاتی است. در حالی که دفاع نظامی از کشور همواره باید به عنوان وظیفه اول نیروهای نظامی مورد توجه باشد. کمک رسانی به آسیب دیدگان از فجایع در تمام دنیا به عنوان یکی از مأموریت های کلی نیروهای نظامی در نظر گرفته می شود. در این میان پرستاران ارگانه ای نظامی نقش مضاعف ایفا می کنند.

انطباقی که بین توانایی های نیروهای نظامی و نیازهای یک عملیات امداد وجود دارد، بیانگر این واقعیت است که فرماندهی نیروهای نظامی و ساختارهای با کفایت آنان نقش مؤثری در پاسخگویی به بحران ها و کنترل آنها خواهد داشت.

بدیهی است با تعیین نیازها و اولویت های موجود انجام تعاملات مناسب و نهادینه کردن مدیریت در سطوح مختلف ستادی سازمانی و عملیاتی و با انجام استراتژیک مناسب برای بکارگیری نیروهای نظامی به عنوان یک نیروی کمک کننده عملیاتی در بلایا می توان به بالاترین سطح پاسخگویی به حوادث دست یافت.

بحران ها محک واقعی برای سازمان های مدیریتی بحران، در کشورهای مختلف است. بحث درباره درگیری نظامیان در پاسخ به بحران فراوان است. در بررسی عوامل میزان موفقیت در مواجهه با بحران رابطه تنگاتنگی بین مسئولیت ها و ویژگی های نیروهای نظامی و این عوامل وجود دارد.

نیروهای مسلح باید، در راستای رسالت سازمانی خود، جایگاه واقعی خود را شناخته و با آمادگی انجام این رسالت خطیر در مدیریت بحران نیروهای خود را سازماندهی نماید و با بهره گیری از توانمندی هایشان نقش مؤثر خود را به عنوان یک نیروی کمک کننده عملیاتی در بلایا مستحکم کند.

برخی از ویژگی هایی که نیروهای مسلح را در زمینه امدادرسانی و مدیریت بلایا توانمند می سازد عبارتند از:

1. وجود یک مرکز عملیات قدرتمند.

2. وجود یک سیستم اطلاعاتی کارا.

3. هدایت و هماهنگی منسجم.

4. احساس مسئولیت در مقابل وظایف عملیاتی.

5. دارا بودن تخصص های مختلف.

6. میزان آمادگی در فراخوان نیروی انسانی.

7. در دسترس بودن تجهیزات مورد لزوم.

8. سرعت تحرک و انتقال تجهیزات و نیروی انسانی، به منطقه مورد نظر.

9. فرماندهی و مدیریت واحد کارآمد، فرمان پذیری مؤثر.

10. روحیه کار تیمی اعضای گروه.

11. میزان دانش کارکنان و به روز بودن آموزش های ویژه.

12. مقابله با حوادث و داشتن رزمایش و تمرین ها.

13. خود اتکایی در برآوردن نیازهای گروهی.

14. وسایل و امکانات ارتباطی مناسب.

یکی از مهمترین فاکتورها که میزان موفقیت عملیات امداد و نجات، برای مردم آسیب‌دیده از فجایع بر اساس آن سنجیده می شود، سرعت عمل ورود نیروهاست، زیرا در یک فاجعه تعداد زیادی مجروح به جا می‌گذارد و بیشترین نیاز به مراقبت های پزشکی در 24-48 ساعت اول از وقوع فاجعه وجود دارد.

استفاده از نیروهای موجود در محل، یکی از راه حل های مناسب برای حل این معضل است. گسترش نیروهای نظامی در مناطق کشور، امکان استفاده فوری و منطقه‌ای از این نیروها را برای کمک‌رسانی در فجایع فراهم می‌کند.

نیروهای نظامی مستقر در منطقه فاجعه دیده، می‌توانند با سرعت و امکانات اولیه وارد عمل شده و کمک رسانی را آغاز کنند و با امکانات ارتباطی که این نیروها در اختیار دارند برای مطلع کردن مسئولان از وقوع فاجعه، بسیار مؤثر باشند.

در فجایع بزرگ، مردم آسیب دیده به کمک‌های پزشکی، غذا، آب، پناهگاه و امنیت نیاز دارند و این به معنای نیاز به نیروی انسانی، ابزار و مواد اولیه است. استفاده از نیروهای نظامی به دلیل توانایی برای فراهم کردن منابع فراوان (مثل فرماندهی، سازمان‌بندی ابزار، نظم، توانایی تکنولوژیک) در یک زمان و مکان مشخص، به عنوان راه حل مناسب در مواجهه با فجایع بزرگ مطرح شده است.

اهمیت سرعت عمل در امدادرسانی به فجایع، نیروهای نظامی را به عنوان بهترین سازمان برای کمک‌رسانی مطرح می‌کند. این نیروها برای کارکردن تیمی در شرایط سخت آموزش دیده‌اند و برای تأمین احتیاجات اولیه خود از قبیل حمل و نقل، ارتباطات، پناهگاه، آب و غذا امنیت متکی به خود هستند و باری به سیستم تحمیل نمی‌کنند. این ویژگی در هیچ یک از نیروهای امدادرسان وجود ندارد و بسیاری از سازمان‌های نجات برای تأمین نیازهای اولیه پرسنل خود، دچار مشکی هستند.

مورد بعدی ارسال سریع کمک از سایر مناطق است. با توجه به چند بعدی بودن نیازهای بهداشتی- درمانی در یک فاجعه طبیعی، نحوه عملکرد یک سازمان امدادرسان باید به گونه‌ای باشد که همه این زمینه‌ها را پوشش دهد.

به علت وجود کادر ورزیده بهداشتی- درمانی و دارای توانایی در زمینه‌های مختلف در نیروهای نظامی، این تنوع پوشش داده می شود به علاوه داشتن آموزش کافی نیروهای نظامی در شرایط سخت، به عملکرد بهتر این نیروها در چنین شرایطی منجر می شود.

از موارد دیگر در اختیار داشتن فضای کافی و مناسب است که در اختیار نیروهای نظامی است که در فجایع می تواند برای احداث نقاهتگاه، مورد استفاده قرارگیرد. در ضمن تأمین امنیت این نقاهتگاه یک مسئله مهم است که به وسیله نیروهای نظامی انجام پذیر است.

نیروهای نظامی توانایی گسترده‌ای برای منتقل کردن مقادیر زیاد منابع و نیروهای انسانی به ناحیه فاجعه‌دیده و جابه جایی این منابع در داخل منطقه دارند. نیروهای نظامی علاوه بر اینکه در زمینه حمل و نقل متکی به خود هستند می‌توانند برای کمک به انجام نقل و انتقالات سایر سازمان های امدادرسان کمک مؤثری کنند.

در نتیجه در حالی که دفاع نظامی از کشور همواره باید به عنوان وظیفه اول نیروهای نظامی مورد توجه باشد، کمک‌رسانی به آسیب‌دیدگان از فجایع در تمام دنیا به عنوان یکی از مأموریت‌های کلی نیروهای نظامی در نظر گرفته می‌شود. مسئله قابل توجه دیگر حضور نظامیان در امداد و کمک به بحران‌های خارجی است.

امروزه افزایش استفاده از منابع نظامی برای کمک به بحران‌های خارجی سوالات زیادی را در مورد مناسب بودن این نقش برای نظامیان برانگیخته است، که اغلب کشورها از نظامیان در قالب گروههایی به نام دارت (DART) (Disaster Assistant Response Team) استفاده می کنند.

مروری بر کمک نیروهای نظامی در بین سالهای 1997 تا 2006، نشان می دهد که این کمک ها در موارد زیر است:

الف) نقل و انتقالات هوایی، هواپیماهایی که اقلام ضروری پرسنل را انتقال می دهند.

ب) کمکهای پزشکی (بیمارستان صحرایی و پرسنل).

ج) کمک های نیروی انسانی.

ضمن اینکه بعضی از کشورها، برای استفاده از کمک های نظامی در پاسخگویی به بحران ها محدودیت سیاسی دارند.

انطباقی که بین توانایی های نیروهای نظامی و نیازهای یک عملیات امداد وجود دارد، بیانگر این واقعیت است که فرماندهی نیروهای نظامی و ساختارهای با کفایت آنان نقش مؤثری در پاسخگویی به بحرانها و کنترل آنها خواهد داشت.

بدیهی است با تعیین نیازها و اولویت های موجود، انجام تعاملات مناسب و نهادینه کردن مدیریت در سطوح مختلف ستادی سازمانی و عملیاتی و با انجام استراتژیک مناسب برای بکارگیری نیروهای نظامی می توان به بالاترین سطح پاسخگویی به حوادث دست یافت.

نتیجه اینکه حوادث غیرمترقبه هرگز نمی تواند به عنوان یک حالت روتین در نظر گرفته شود. مراکز مراقبت بهداشتی در سراسر کشور باید برای حوادث غیرمترقبه داخلی و خارجی آماده شوند. در این راستا یک رویکرد چند سازمانی برای برنامه‌ریزی حادثه غیرمترقبه برای برآورده‌سازی نیازها مؤثر است.

دكتر عباس عبادی

رئيس دانشكده پرستاري دانشگاه علوم پزشکی بقيه‌الله(عج)