نبود تعادل انرژي چاقي مي آورد
يك مقايسه ساده بين شيوه زندگي و ميزان خورد و خوراك ما در اين زمانه و 20 سال پيش به روشني اين تفاوت را آشكار ميسازد، اما اين رفاه بيشتر موجب تغيير الگوي بيماريها در بين جوامع شده است، به نحوي كه امروزه ديگر بيماريهاي عفوني و واگيردار مانند گذشته تهديدكننده جان انسانها نيستند و در عوض، بيماريهاي غيرواگير نظير ديابت، فشار خون، سرطانها و بيماريهاي قلبي ـ عروقي عوامل اصلي مرگ و مير شدهاند و دليل اين همه، تغيير الگوي زندگي است.
يكي از اصليترين عواملي كه موجب بروز رو به گسترش اين گونه بيماريها ميشود، چاقي است. براساس مطالعات و تحقيقات انجام گرفته ثابت شده، پيدايش بيماريهاي غيرواگير و ابتلا به عوارض آنها در افرادي كه دچار اضافه وزن و چاقي هستند به ميزان چشمگيري بيشتر است و متاسفانه با شيوع فزاينده اين پديده و افزايش روزافزون متقاضيان درمان، بازار مكاره ارائه خدمات رفع چاقي نيز بسيار گسترش يافته است.
تبليغات فراوان روشهاي معجزهآسا در كنار خيل عظيم طالبان لاغري و تناسب اندام، موجب افزايش روزافزون عوارض نامطلوب ناشي از روشهاي غيرعلمي و فريبكارانه شده است. در اين ميان، داروهاي ارائه شده براي درمان چاقي جايگاه ويژهاي دارند كه انواع آنها از مبادي قانوني و غيرقانوني وارد كشور ميشوند و از راههاي گوناگون در اختيار مردم قرار ميگيرند.
قبل از هر چيز ما بايد با ساز و كار پيدايش چاقي آشنا باشيم تا از آن طريق، بتوانيم روش صحيح درمان چاقي را بشناسيم و از سوي ديگر به درك صحيحتري از سازوكار تاثير داروها برسيم.
بجز مواردي كه جنبه وراثتي دارند، چاقي اغلب در اثر نبود تعادل انرژي به وجود ميآيد. به عبارت ديگر، مصرف كالري و مواد غذايي بيش از نياز روزانه بدن، منجر به تجمع چربي در بافتهاي بدن ميشود و به پديدار شدن چاقي ميانجامد. البته اين پديده يكشبه رخ نميدهد بلكه فرآيندي خزنده است كه طي سالها و با مصرف مستمر مواد غذايي به ميزاني بيشتر از احتياج سلولهاي بدن پديدار ميشود. با توجه به اين حقيقت علمي درمييابيم كه براي درمان چاقي بايد تعادل منفي در انرژي ايجاد كنيم يعني ميزان مصرف انرژي را به پايينتر از مقدار مورد نياز برسانيم كه اين خواسته با پيروي از رژيم غذايي (كاهش مصرف) و افزايش فعاليت بدني (بالا بردن نياز بدن) ميسر خواهد شد. داروهايي كه براي درمان چاقي عرضه ميشوند، اغلب بر پايه تاثير بر عوامل فوق منجر به كاهش وزن ميشوند.
نام علمي يكي از معروفترين اين داروها، ارليستات است كه با نامهاي تجاري گوناگون در كشور نيز توليد ميشود. اين دارو با مهار آنزيم ليپاز رودهاي، هضم چربي مواد غذايي خورده شده را متوقف ميكند و مانع جذب آن ميشود. در نتيجه با دفع چربي مواد غذايي و مكانيسم كاهش مصرف به كم شدن وزن كمك ميكند. داروي مذكور گاه مشكلات گوارشي نظير دلدرد و نفخ و سوءهاضمه ايجاد ميكند كه در بسياري موارد، با مشورت پزشك معالج قابل رفع است. اين دارو تاييديه سازمان غذا و داروي آمريكا (FDA) را دارد و به شرط تجويز پزشك ميتواند در كنار رژيم غذايي به كاهش وزن كمك كند.
دسته بعدي، داروهايي هستند كه بر اشتهاي افراد تاثير ميگذارند و از اين طريق، باعث كاهش مصرف مواد غذايي ميشوند و در نتيجه كاهش وزن را به دنبال خواهند داشت. اين داروها مكانيسمهاي گوناگوني دارند كه از مسيرهاي مختلف، تاثير نهايي يعني كاهش اشتها را سبب ميشوند. سردسته اين داروها تركيبي است به نام سيبوترامين كه با تاثير بر واسطههاي شيميايي موجود در پايانههاي عصبي اثر ميكند.
اين دارو كه سالها با عملكردي قابل قبول، فروش خوبي در بازار دارويي جهان داشت به دليل عوارض مهلك آن، نظير حملات فشار خون و خطر مرگ ناگهاني، تاييديه سازمان غذا و داروي آمريكا را از دست داد به همين دليل و در حال حاضر از سوي مجامع علمي توصيه نميشود. ساير داروهايي كه به اين طريق، باعث كاهش وزن ميشدند (نظير فن فلورامين كه پيش از سيبوتراسين در بازار دارويي موجود بود) به دليل بروز عوارض مهلك، مدتهاست، از سوي مجامع علمي كنار گذاشته شدهاند.
در كنار دو دسته داروي ياد شده، داروهاي متفاوت و رنگارنگي وجود دارند كه از طريق مبادي غيرآكادميك، تهيه، تبليغ و عرضه ميشوند.
اين داروها به صورت روزمره در نشريات و شبكههاي ماهوارهاي با ادعاهاي عجيب و غريب، تبليغ ميشوند و محل فروش آنها مكاني غير از داروخانههاست. گرچه چند مكانيسم مختلف براي تاثيرگذاري اين داروها متصور است اما اغلب تاثير ناچيزي بر كاهش وزن دارند يا به رغم كاهش وزن، عوارض و تاثيرات زيانبار و گاه جبرانناپذيري براي مصرفكنندگان به همراه خواهند داشت.
اين داروها كه گاه توسط برخي باشگاههاي ورزشي يا عطاريها نيز عرضه ميشوند، پايه و اساس علمي و سالمي ندارند و فقط به قصد سودجويي، نه تنها منابع مالي مشتريان را به باد ميدهند، بلكه در بسياري موارد با ايجاد عوارض مهلك و زيانآور، موجب دردسر روزافزون مصرفكنندگان ميشوند. مشكلات كبدي، ريزش مو، به هم ريختن نظم سوخت و ساز بدن، برهم خوردن تعادل هورموني، فشار خون، سكته، عوارض ترك اعتياد، ديابت، چربي خون و در برخي موارد بروز سرطانها از جمله عوارضي است كه ميتواند به دنبال مصرف اين داروها ايجاد شود.
در اين ارتباط دانستن چند نكته ضروري است، اول اينكه غلبه بر اضافه وزن و چاقي جز از طريق تغيير شيوه زندگي و اصلاح الگوي تغذيه و فعاليت بدني ميسر نيست و داروها در اين ميان نقش كمكي دارند.
نكته دوم اين كه مصرف هيچكدام از داروهاي لاغري بدون تجويز پزشك درست نيست و سومين نكته اينكه غير از عاملان مجاز و توزيع دارو يعني داروخانهها و با مجوز وزارت بهداشت، هرگز دارويي را تهيه و مصرف نكنيد.
كساني كه به اين سه نكته توجه نميكنند و به اميد معجزه به داروهاي غيرمجاز رو ميآورند بايد انتظار عوارض ناخواسته آنها را نيز داشته باشند.
اللهم اخرجنی من ظلمات الوهم و اکرمنی بنور الفهم