دارو مشكل چاقي را حل نميكند
هر دوي اين عوامل به گسترش پديده چاقي ميان افراد جوامع منجر شده است. اگرچه اطلاعرساني درباره روشهاي مختلف دستيابي به سلامت، رويكرد عامه را نسبت به چاقي تا حدودي تغيير داده است و اكثريت قريب به اتفاق جامعه، چاقي را زيانبار قلمداد ميكنند، اما روند خزنده پيدايش چاقي و عوارض ناشي از آن موجب شده است غالب افراد از آن غفلت ورزند و پيشگيري و درمان را به تعويق اندازند.
البته طي ساليان اخير، توجه مسوولان بهداشتي كشور به بيماريهاي غيرواگير و چاقي افزايش يافته و به نظر ميرسد با سياستگذاري صحيح، اقداماتي موثر در جهت مقابله با اين معضل بهداشتي برداشته شود.
در حال حاضر، ميليونها انسان در سراسر جهان درگير معضل چاقي هستند. همه ساله مقادير زيادي سرمايه صرف مبارزه با چاقي ميشود و تاكنون براي لاغر شدن، صدها روش پيشنهاد شده است. مشكل مهم اين است كه چاقها ميخواهند لاغر شوند، اما حاضر نيستند از لذت خوردن دست بكشند. متاسفانه هنوز فرمولي عملي ابداع نشده است كه انسان با استفاده از آن، به طور قطع كاهش وزن داشته باشد يا چيزي بخورد كه باعث كاهش وزن شود، اما به طور كلي درمان چاقي به كمك چند روش امكانپذير است.
استفاده از وسايل و شيوههاي مخصوص: سونا و ترموتراپي (استفاده از گرماي موضعي) كم و بيش باعث ايجاد عوارض ميشوند و جاي كاهش وزن يا لاغري فقط به كاهش سايز ميانجامند.
جراحيها: برداشتن قسمتهايي از روده يا معده، بالونگذاري در معده براي كاهش حجم آن و برداشتن چربي زير پوست شكم با ساكشن يا ليزر همگي به دليل عوارض شديدي كه دارند، زياد مورد توجه نيستند.
آب درماني: اين راه يكي از روشهاي قديمي است كه بعد از پايان دوره به دليل محروميت شديد غذايي، اختلالات گوارشي ايجاد خواهد كرد و علاوه بر عوارض شديد جسماني فقط براي مدت كوتاهي قابل تحمل است.
ورزش: ورزش از روشهاي بسيار مناسب براي رسيدن به جسم سالم و وزن ايدهآل است. كاهش وزن فقط از طريق ورزش مشكل و دشوار است، چراكه مثلا براي كاهش يك كيلوگرم وزن بايد 20 ساعت پيادهروي كرد.
كاهش وزن به كمك رژيم غذايي: حذف يك وعده غذايي مثل صبحانه يا شام ازجمله اين روشهاست. با حذف صبحانه فرد دچار افت قند خون، كاهش كارايي روزانه و پرخاشگري ميشود و در وعدههاي بعدي با پرخوري، آن را جبران ميكند، ضمن اين كه سوءتغذيه از عوارض آن است. بهترين شيوه، پيروي از رژيم غذايي بر مبناي علمي است كه در آن، تمام مواد مورد نياز بدن در رژيم غذايي تامين شود.
كاهش وزن با رژيم غذايي و ورزش: بهترين و اصوليترين روش كاهش وزن و به دست آوردن وزن ايدهآل است. در اين روش از يك رژيم غذايي برنامهريزي شده همراه با ورزش متعادل (مانند پيادهروي) استفاده ميشود. اين روش سلامت جسم و روح را به همراه ميآورد و عوارضي مانند ريزش مو و چروكيدگي پوست را در پي نخواهد داشت. طي رژيم بايد عادات غذايي گذشته را ترك كنيد و به عادات غذايي جديد انس بگيريد. مهمترين اصل در درمان چاقي همين است.
داروهاي ديورتيك (ادرارآور): با از دست رفتن آب بدن، پس از مصرف اين داروها، شخص خيلي سريع دچار كاهش وزن ميشود كه از نظر علمي نهتنها صحيح نيست بلكه خطرناك هم هست. اكثر موسساتي كه در تبليغات خود كاهش وزن سريع را نويد ميدهند، از اين روش استفاده ميكنند.
داروهاي هورموني: داروهايي كه باعث پركاري غده تيروئيد ميشوند، از اين دستهاند. اين داروها با افزايش كاتابوليسم (مصرف انرژي يا سوخت) باعث كاهش وزن و لاغر شدن ميشوند. اين روش نيز به دليل اين كه در روند طبيعي بدن اختلال ايجاد ميكند، از نظر علمي ميتواند خطرناك باشد.
داروهاي ملين: اين داروها با دفع مواد غذايي بدن و جلوگيري از جذب مواد باعث كاهش وزن ميشوند. واضح است كه در اين روش در درازمدت، سوءتغذيه و كمبود بعضي مواد مورد نياز بدن ايجاد ميشود، ضمن اينكه عوارضي از قبيل شكمدرد نيز به ديگر عوارض اضافه خواهد شد.
داروهاي ضد اشتها: اين داروها همانگونه كه از نامشان پيداست، با كم كردن اشتهاي شخص، باعث كاهش دريافت انرژي ميشوند. سوءتغذيه، ريزش مو، ضعف و افسردگي حاصل استفاده از چنين داروهايي است. سرگروه اين داروها كه در ايران زياد مصرف ميشود، فن فلورامين است كه از سال 1998 مصرف آن به دليل ايجاد عوارض روي دريچههاي قلب، در آمريكا ممنوع و از دارونامه يا كتاب دستور دارويي آمريكا حذف شده است.
داروهايي كه مانع جذب چربي ميشوند: اين داروها كه امروزه مورد مصرف زيادي پيدا كرده و تبليغات زيادي درباره آنها انجام ميشود با اتصال به چربي مواد غذايي مانع جذب آنها ميشوند و به اين ترتيب، كالري كمتري به بدن ميرسد. به دليل اينكه در رژيم غذايي ايرانيها بر خلاف غربيها مواد نشاستهاي بيشتر است، مصرف اين داروها موثر نيست و همچنين برخلاف تبليغات انجام شده، اين داروها روي چربي بافتهاي بدن تاثيري ندارند و فقط تا زمان مصرف موثرند. از سوي ديگر، به دليل جذب نشدن ويتامينهاي محلول در چربي مثل ويتامين K، A، D و E شخص دچار كمبود اين ويتامينها ميشود. در ضمن اين داروها قيمت بالايي دارند. شايد در آيندهاي نزديك دارويي ساخته شود و روي چربي بافت بدن تاثير بگذارد. اگر چنين دارويي ساخته شود، جاي تمامي رژيمهاي تغذيهاي را خواهد گرفت.
بعضي اوقات مصرف اين داروها با نظر پزشك تغذيه صورت ميگيرد. معمولا پزشكان در دو مورد به درمان دارويي براي افراد چاق روي ميآورند. يكي هنگامي كه ساير روشهاي درمان چاقي براي فردموثر نباشد. دوم هنگامي كه ضريب توده بدني (BMI) ـ كه شاخص چاقي است ـ بالاتر از 27 باشد و عوارض پزشكي چاقي مانند ديابت، فشار خون بالا يا قطع تنفس حين خواب فرد مبتلا را گرفتار كرده باشد.
اگر شما هم اضافه وزن داريد و گمان ميكنيد ميتوانيد به صورت خودسرانه و با استفاده از داروهاي رنگارنگ لاغري، از معضل چاقي خلاص شويد، بايد بدانيد چنين تصوري اصلا صحيح نيست. براي آن كه بيشتر از چنين باوري فاصله بگيريد، بايد بدانيد مطالعه محققان كانادايي در دانشگاه آلبرتا نشان داده است استفاده از اين داروها، بيشتر از ۵ كيلوگرم يا حدود ۵ درصد وزن بدن را كم نميكند. اين مطالعه روي ۳ داروي مشهور و رايج بازار آمريكا و اروپا يعني Orlistat، Sibutramine و Rimonabant انجام شد و بررسي وزن بيش از ۲۰ هزار داوطلبي كه در اين مطالعه شركت كرده بودند، نشان داد بعد از يك دوره يكساله كاهش وزن، گروهي كه يكي از اين ۳ دارو را مصرف كرده بودند، ديگر وزنشان كمتر نشد. يك نكته مهم معمولا از يادمان ميرود و آن اين كه كاهش وزن، وسيلهاي براي رسيدن به سطح مطلوب سلامت است و نبايد خودش جاي هدف ما را بگيرد. اگر رسيدن به وزن طبيعي و متعادل، سلامت ما را به خطر بيندازد، ارزش خود را از دست خواهد داد.
در ضمن درباره داروهاي ضدچاقي بايد گفت استفاده از آنها تاريخچه چندان روشني ندارد. در ميانه دهه 1990 دو داروي دكسفلورامين كه با نام ردوكس به بازار عرضه شد و داروي Fen ـ Phen كه مخلوطي از فنفلورامين و فنترمين بود به علت عوارض جانبي كنار گذاشته شدند. اين داروها كه از لحاظ ساختماني با آمفتامين مرتبط هستند، در برخي مصرفكنندگان باعث بالارفتن كشنده فشار خون ريوي و آسيب دريچههاي قلب ميشدند. محدوديت اصلياي كه پزشكان در درمان دارويي چاقي با آن روبهرو هستند، اين است كه هنوز به دلايل اصلي ايجاد اشتها و چگونگي تنظيم آن نبردهاند. از سوي ديگر، فرآوردهها يا برنامههاي مختلفي كه مورد پژوهش قرار نگرفتهاند، به عنوان راه علاج چاقي در رسانههاي مختلف تبليغ ميشوند. درباره مصرف اين داروها و فرآوردهها بايد نهايت احتياط را به خرج داد، زيرا بسياري از ادعاها در مورد بيخطر بودن و موثر بودن آنها بيپايه است.
مساله ديگر استفاده مبتلايان بياشتهايي عصبي و برخي ورزشكاران از مسهلها، قرصهاي لاغري يا داروهاي ادرارآور براي رسيدن به وزن مطلوب است. در بسياري از اين موارد، اين داروها اثري بر ميزان چربي بدن ندارند و تنها آب بدن را كاهش ميدهند. فرآوردههاي ملين ممكن است باعث كاهش خطرناك ميزان پتاسيم خون و به دنبال آن مشكلات قلبي يا عضلاني شوند.
به همين دليل بيشتر كارشناسان بر روشهاي مربوط به سبك زندگي مانند فعاليت و تحرك و ورزش بيشتر و نيز مصرف رژيم غذايي سالم تاكيد ميكنند و راههاي ميانبر مانند استفاده از قرصهاي لاغري را در درازمدت مفيد نميدانند. اين داروها حتي اگر در كوتاهمدت مفيد باشند و عوارضي هم نداشته باشند، توصيه نميشوند.
مهمترين دليل هم اين است كه رسيدن به وزن متعادل، تنها يكي از بيشمار فوايد ورزش و تغذيه سالم است. حتي افرادي كه وزن طبيعي دارند هم بايد آن را در زندگي خود پياده كنند؛ بنابراين جز در موارد ضروري، بهتر است روشهاي سالم و رفتاري را براي لاغر شدن به كار بگيريم تا مصرف قرصهاي رنگارنگ با اثر نامعلوم و موقت را. يكي ديگر از نكات جالب، اين است كه عوارض بسياري از داروهاي لاغركننده هنوز شناخته نشده است؛ اين به آن معني است كه هر كدام از آنها به صورت بالقوه ميتواند خطرهاي گوناگوني را به دنبال داشته باشد، در ضمن فايده بسياري از آنها هنوز از نظر علمي و پزشكي به اثبات نرسيده است.
دكتر محمد هاشمي
دبير اجرايي سومين كنگره پيشگيري و درمان چاقي در ايران
اللهم اخرجنی من ظلمات الوهم و اکرمنی بنور الفهم