پایگاه پرستاران دانشگاه بقیه الله(عج)

تغذيه مناسب در دوران بارداري چقدر اهميت دارد؟

تغذيه در دوران بارداري از اهميت بسيار زيادي برخوردار است، اما گاهي شاهد افراط و تفريط در غذا خوردن خانم‌هاي باردار در اين دوران هستيم. تغذيه درست مادران باردار حتي به قبل از دوران بارداري برمي‌گردد يعني نه‌تنها در دوران بارداري بلكه بايد قبل از دوران بارداري نيز مادر از تغذيه خوبي برخوردار باشد. همچنين ما معتقديم تغذيه يك يا 2 نسل قبل هم در رشد جنين دخالت دارد، به عبارت ديگر تغذيه مادربزرگ‌ها نيز تاثير فراواني در تغذيه نوه‌ها در دوران بارداري دارد؛ چراكه اگر مادري تغذيه خوبي نداشته باشد، دختري در رحمش شكل مي‌گيرد كه رشد كاملي نداشته و آمادگي خوبي براي يك بارداري خوب در آينده نخواهد داشت. به عنوان مثال اگر لگن خاصره مادر به دلايل مختلفي از جمله سوءتغذيه كوچك باشد و خوب رشد نكند، طبيعتا جنين هم از رشد كافي برخوردار نخواهد بود.

تغذيه درست در اين دوران به معناي پرخوري يا دو برابر خوردن نيست. متاسفانه ايده‌اي كه در بين مردم رواج دارد اين است كه مادر باردار در اين دوران بايد به اندازه 2 نفر غذا بخورد. اين فكر صد در صد غلط است. مادر باردار در 3 ماهه دوم بارداري حدود 200 كالري اضافي نياز دارد كه اين كالري با يك ليوان شير و يك واحد ميوه تامين مي‌شود. همچنين مادر در 3 ماهه سوم 300 كالري لازم دارد كه با يك ليوان شير به اضافه يك كف دست نان و نصف قوطي كبريت پنير و يك واحد گوشت يا يك واحد ميوه تامين مي‌شود. به عبارت ديگر، خانم باردار در 3 ماهه سوم كافي است يك ليوان شير بيشتر، يك لقمه نان و پنير بيشتر يا يك عدد ميوه بيشتر بخورد، اما متاسفانه اتفاقي كه در جامعه ما افتاده اين است كه خانم‌هاي باردار پس از يك يا 2 بار زايمان تبديل به خانم‌هاي چاق مي‌شوند. اگر متخصصان تغذيه تاكيد مي‌كنند خانم‌هاي باردار در اين دوران بايد از تغذيه خوبي برخوردار باشند به اين معني نيست كه مقدار غذايشان زياد شود، بلكه منظور كيفيت مطلوب وعده غذايي اين افراد است.

منظور اين است كه خانم‌هاي باردار در اين دوران بايد روزي 3 تا 4 عدد ميوه بخورند. توصيه مي‌شود يكي از اين ميوه‌ها از مركبات و ديگري از ميوه‌هاي به رنگ بنفش، صورتي و قرمز مانند انگور قرمز، انار، هندوانه، شاه توت و گيلاس باشد. خوردن روزانه يك تا 2 ليوان شير يا جايگزين‌هاي آن نيز براي اين افراد توصيه مي‌شود. همچنين ناني كه اين افراد مي‌خورند حتما بايد سبوس‌دار باشد. غذاهايي كه مي‌خورند نيز بايد سالم باشد، يعني از خوردن سوسيس و كالباس تا جايي كه امكان دارد پرهيز كنند، از خوردن چيپس، پفك و مواد غذايي‌اي كه مواد افزودني زيادي دارد، پرهيز كنند و حداقل هفته‌اي يك بار ماهي را در وعده غذايي‌شان داشته باشند؛ البته ماهي نبايد خيلي درشت باشد زيرا در گونه ماهي‌هاي درشت امكان وجود املاح سنگين مانند جيوه وجود دارد. بهترين ماهي‌اي كه خانم‌ها مي‌توانند در اين ايام از آن بهره ببرند، ماهي تن يا قزل‌آلا بويژه از نوع پرورشي است. همچنين اين افراد بايد هفته‌اي 2 بار از روغن كانولا به علت داشتن امگا 3 استفاده كنند. استفاده از اين روغن به علت وفور امگا 3 هر روز توصيه نمي‌شود، چون بايد نسبت خوبي بين امگا 3 و امگا 6 به وجود آيد و براي وعده‌هاي ديگر نيز مي‌توانند از روغن‌هاي مايع‌‌ذرت، آفتابگردان، زيتون و سويا (سويا مقداري امگا 3 دارد) استفاده كنند. گاهي اوقات عده‌اي بي‌جهت از روغن‌هاي گران‌قيمتي مانند انگور استفاده مي‌كنند كه هيچ مزيتي نسبت به روغن‌هاي ذكر شده ندارد. همچنين خانم‌هاي باردار خوردن روزي 2 تا 3 عدد گردو و معادل 2 فنجان انواع سبزي‌هاي برگي مانند كاهو و كلم و غيربرگي مانند گوجه‌فرنگي به صورت پخته و خام را در وعده غذايي خود بگنجانند. خوردن هفته‌اي 4 تا 5 عدد تخم‌مرغ نيز براي اين افراد توصيه مي‌شود. بهتر است مادران باردار از خوردن زرده تخم‌مرغ نهراسند، زيرا فسفاتيديل كولين آن در رشد سلول‌هاي مغزي و شكل‌گيري جنين بسيار مفيد است. همچنين توصيه مي‌شود اين افراد از كشيدن سيگار خودداري كنند و قهوه را در حد اعتدال و كم مصرف كنند و به جاي آن بيشتر چاي كمرنگ بنوشند.

اين افراد بايد از مواد غذايي پخته شده استفاده كنند. همچنين لبنياتي كه آنان مي‌خورند بايد پاستوريزه باشد و از خوردن مواد غذايي مشكوك بپرهيزند. خوردن نمك را نيز كم كنند و آب فراوان بنوشند.

هر فرد در هر دوره‌اي رژيم خاص خودش را دارد و منظور از رژيم‌ اين‌ است كه فرد به اندازه و درست غذا بخورد، به عنوان مثال ممكن است براي خانم بارداري كه اضافه وزن دارد، مصرف 200 كالري در ماه‌هاي اول بارداري تجويز نشود، اما براي خانم باردار كم‌وزن به جاي 200 كالري مصرف 400 كالري در رژيم غذايي‌اش توصيه شود. پس اين باور كه در دوران بارداري و شيردهي، مادر نياز به رژيم غذايي دارد غلط است، زيرا دراين ايام مقداري چربي اضافي در بدن مادر انباشته مي‌شود كه زمان شيردهي از آن استفاده مي‌كند.

در واقع بي‌جهت به افراد توصيه مي‌شود زمان شيردهي 4 ليوان شير بخورد، زيرا نيازي به اين كار نيست. در اين دوران بايد مجموع شير، ماست و پنير معادل 4 ليوان و در برخي افراد معادل 3 ليوان باشد، چراكه خوردن 4 ليوان شير (معادل 600 كالري) در هر برنامه غذايي در ميزان چاقي و اضافه وزن مادران تاثير زيادي دارد. بنابراين افزايش وزن خانم‌هاي باردار با وزن متوسط در اين ايام بايد منطقي باشد مثلا در 3 ماهه اول بارداري حداكثر يك و نيم كيلوگرم و در نهايت 2 كيلو وزن و پس از آن هفته‌اي 400 گرم بر ميزان وزنشان افزوده شود.

اصولا قند و شكر به تنهايي باعث ابتلاي فرد به ديابت نمي‌شود و عوامل ديگري همچون چاقي و خوردن زياد غذا نيز باعث به وجود آمدن اين بيماري مي‌شود. بنابراين بعضي از افراد به اشتباه تصور مي‌كنند با حذف قند مي‌توانند مشكل ديابت را برطرف كنند، در صورتي كه بايد كالري مصرفي‌شان را كاهش دهند. ديابت بارداري نيز براساس يك پيش‌زمينه قبلي به وجود مي‌آيد كه اگر از آن فرد خوب مراقبت شود، هيچ مشكلي پيش نخواهد آمد، بنابراين اگر اين افراد شيوه و عادت زندگيشان را تغيير دهند، ديابت در اين دوران باقي مي‌ماند و تكرار نمي‌شود، اما بايد به اين موضوع نيز واقف باشند كه نسبت به ساير افراد در ابتلا به ديابت مستعدتر هستند.

براي برطرف شدن اين عارضه توصيه مي‌شود مادران از خوردن غذاهاي تحريك‌كننده و نفاخ جلوگيري كنند و در بين وعده‌هاي غذايي آب بنوشند (آب فراوان نيز خود مشكل‌ساز است) و قبل از برخاستن از بستر حتما يك بيسكويت خشك و نمكي بخورند. استفاده از زنجبيل نيز به آنان در برطرف شدن اين عارضه كمك مي‌كند.

گاهي اوقات داروهاي غيرگياهي خيلي سالم‌تر از داروهاي گياهي هستند و ما به اشتباه اين را در بين مردم القا كرده‌ايم كه داروهاي گياهي خوب و داروهاي غيرگياهي بد است. دوز دارويي هر دو دارو بايد مشخص باشد، چه‌بسا داروي صنعتي كه دوز آن معلوم است از يك جوشانده‌اي كه دوز آن معلوم نيست، خيلي بهتر باشد. تبليغات سوء برخي افراد شياد و مال‌اندوز كه در برخي شبكه‌هاي ماهواره‌اي پخش مي‌شود، گواه اين مطلب است. بسياري از اين تركيبات گياهي كه اين افراد مي‌فروشند اصلا خاصيت درماني ندارد، بنابراين اگر در دوران بارداري احساس شود كه مادر نياز به دارويي دارد حتما تحت نظر پزشك به مادر داده مي‌شود به عنوان مثال تجويز اسيد فوليك از چند ماه اول بارداري آغاز مي‌شود. همچنين داروهاي گياهي كه تعريف شده‌اند نيز براي اين دوران خوب است.

گفت‌وگو با دكتر مسعود كيمياگر

متخصص تغذيه و استاد تغذيه دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتی