پایگاه پرستاران دانشگاه بقیه الله(عج)

بلوغ در حالت طبيعي براي دختران معمولا بين 8 تا 14 سال و پسران بين 9 تا 15 سال آغاز مي‌شود؛ ولي گاهي شاهد هستيم كه دختران و پسران ديرتر يا زودتر از حد معمول و سني كه گفتيم دچار بلوغ شده و اين علائم در آنها زودتر يا ديرتر از اين سنين شروع مي‌شود كه به آنها بلوغ زودرس و ديررس گفته مي‌شود و طبيعتا باعث بروز مشكلاتي در افراد مي‌شود، اما به طور معمول سن بلوغ بين 12 تا 13 سال اتفاق مي‌افتد.

بلوغ مرحله‌اي از زندگي است كه طي آن فرد از دوران كودكي وارد دوران بزرگسالي و جديدي شده و با تغييرات جسمي روبه‌رو مي‌شود. در واقع بلوغ زماني آغاز مي‌شود كه از سوي غده هيپوتالاموس مغز فراميني براي ترشح هورمون‌هاي جنسي زنانه و مردانه به غده هيپوفيز صادر مي‌شود. تخمدان‌ها در دختران و بيضه‌ها در پسران با توليد هورمون‌هاي تحريك‌كننده رشد به اين علائم صادر شده از هورمون‌هاي ترشح شده پاسخ مي‌دهند. توليد اين هورمون‌ها باعث بالا رفتن سرعت رشد، عملكرد و تغييراتي در بدن مي‌شود كه بيشتر تاثير خود را روي اندام‌هاي تناسلي، سينه‌ها، پوست، ماهيچه‌ها، استخوان‌ها، مو و مغز مي‌گذارد و فرد دچار يك جهش رشدي مي‌شود. در واقع طي اين فرآيند پيچيده، كودك ديروز ما به جوان امروز تبديل شده و رفته رفته براي آغاز يك زندگي تازه آماده مي‌شود.

پيش از مرحله بلوغ، دختر و پسر فقط از لحاظ اندام‌هاي جنسي با هم متفاوتند ولي با آغاز اين مرحله، دختر و پسر از نظر جنسي، اندازه بدن، قد، چهره، رشد و عملكرد بدن دچار دگرگوني شده و از يكديگر متمايز مي‌شوند. اين مرحله روي رفتارهاي اجتماعي رواني كودكان و آماده شدن آنها براي ورود به جامعه هم اثر مي‌گذارد و به طور معمول بلوغ طي 2 سال به پايان مي‌رسد.

بلوغ در دختران يك تا 2 سال زودتر آغاز و در زمان كوتاه‌تري نسبت به پسرها كامل مي‌شود. دختران تقريبا 4 سال پس از تغييرات جسمي ايجاد شده طي بلوغ به سن باروري مي‌رسند. پسرها تا حدود 6 سال پس از آغاز بلوغ به رشد خود ادامه مي‌دهند و همين تعداد سال‌هاي طولاني‌تر بلوغ در پسرها باعث قد بلندتر شدن و رشد بيشتر آنها نسبت به دخترها مي‌شود، ولي رشد قدي دخترها با شروع قاعدگي به پايان مي‌رسد. در پسرها هورمون تستوسترون مسوول برخي خصايص مردانه همچون صداي كلفت، موهاي صورت و رشد ماهيچه‌ها بوده و در دخترها هورمون جنسي استروژن مسوول خصايص زنانه همچون رشد رحم و سينه‌هاست.

بلوغ در دختران معمولاً با رشد سينه‌ها، رشد مو در بخش‌هايي از بدن و ضخيم شدن آنها و افزايش قد و وزن آغاز مي‌شود. دختران ابتداي سن بلوغ به حدود 17 تا 18 درصد از قد بزرگسالي خود و حدود 6 ماه پيش از نخستين دوره قاعدگي به بيشترين رشد قدي مي‌رسند. همچنين دختران در اين زمان دچار اضافه وزن مي‌شوند. در واقع نخستين علامت شروع بلوغ در دختران، رشد سينه‌ها و علامت پايان دوران بلوغ، آغاز قاعدگي در آنهاست. به عبارتي دوران بلوغ حدود 2 سال طول مي‌كشد و پس از پايان اين 2 سال، قاعدگي آغاز مي‌شود.

پسرها هم با ورود به سن بلوغ دچار تغييرات و تحولاتي در بدن خود خواهند شد. صداي آنها كلفت‌تر شده، ماهيچه‌ها سريع‌تر رشد مي‌كنند، موهايي در ناحيه صورت و ساير نقاط بدن ظاهر شده و حتي ضخيم‌تر مي‌شوند. آلت تناسلي رشد بيشتري كرده و فرد در طول شب با احتلام‌هاي شبانه روبه‌رو مي‌شود و سينه‌هاي آنها كمي متورم مي‌گردد. در اين ميان، هم پسرها و هم دخترها دچار تغييراتي در احساسات و خلق و خوي خود مي‌شوند و حساسيت آنها بالاتر رفته و ممكن است پرخاشگر شوند. جوش‌هايي كه به جوش‌هاي غرور جواني معروفند در اين سنين روي صورت و بدن آنها ظاهر مي‌شود و بوي بدن آنها تندتر شده و چربي آن هم زياد مي‌شود.

اگر چه سن بلوغ در حالت طبيعي در دخترها بين 8 تا 14 سال و در پسرها 9 تا 15 سال رخ مي‌دهد، ولي گاهي در برخي نوجوانان اين رشد جسمي و تغييرات رفتاري پيش از رسيدن به سنين ذكر شده بروز مي‌كند و علائم بلوغ قبل از 8 سالگي در دختران و قبل از 9 سالگي در پسران ظاهر مي‌شود. درك اين شرايط طبيعتاً براي كودك دشوار است و باعث به هم ريختگي او از لحاظ روحي و جسمي مي شود كه اين يك ناهنجاري به شمار مي‌آيد.

شما به عنوان پدر و مادر كودكي كه خيلي زودتر از موعد دچار علائم بلوغ زودرس شده، مي‌توانيد به جاي نگراني بي مورد و ترس و اضطراب، با آگاهي از اين علائم و مشاهده آنها به پزشك مراجعه كنيد تا با بررسي شرايط فرزندتان درمان مناسب و بموقع را براي او به كار گيرد. اگر فرزند دختري داريد كه پيش از 8 سالگي سينه‌هايش شروع به رشد كرده، موهاي قسمت‌هايي از بدن او پرپشت‌تر و ضخيم‌تر شده، رشد قدي زيادي داشته، روي صورت و بدن او نشاني از آكنه و جوش ظاهر شده و بدنش بوي عرق تندي مي‌دهد، رفتارهاي او تغيير كرده و نيز قاعدگي وي آغاز شده، بايد بدانيد كه او دچار بلوغ زودرس شده است.

در حالتي ديگر اگر پسري داريد كه پيش از رسيدن به 9 سالگي موهاي صورت و ساير نقاط بدنش ضخيم‌تر و پرپشت‌تر شده، صداي او كلفت‌تر شده، رشد قدي زيادي داشته و در رشد او جهش رخ داده، آلت تناسلي او بزرگ‌تر شده و شب‌ها دچار احتلام مي‌شود، رفتارهاي او تغيير كرده و جوش‌هايي روي صورت و بدنش ظاهر شده و بدن او بوي تند عرق مي‌دهد، وي وارد سن بلوغ زودرس شده است.

بلوغ زودرس به 2 صورت و به 2 دليل ممكن است بروز كند. بلوغ زودرس مركزي و بلوغ زودرس ثانويه. بلوغ زودرس مركزي معمولاً بدون هيچ دليل شناخته شده‌اي رخ مي‌دهد. حدود 75 درصد از موارد بلوغ زودرس بخصوص در دختران بدون هيچ پيش‌زمينه بيماري يا دليل خاصي ايجاد مي‌شود. اين نوع بلوغ به طور طبيعي و با ترشح زودهنگام هورمون‌ها از طريق هورمون هيپوفيز صورت مي‌گيرد و فرآيند آن كاملا عادي پيش مي‌رود. ولي در موارد نادر برخي تومورهاي مغزي يا تومورهاي نخاعي، عفونت‌هايي چون آنسفاليت يا مننژيت، ناقص بودن مغز در زمان تولد، رسيدن تشعشعات و آسيب‌هاي وارده به مغز يا نخاع، انسداد جريان خون به مغز، سندرم مك كون ـ آلبرايت (نوعي بيماري ژنتيكي كه روي استخوان‌ها و رنگ پوست اثر گذاشته و مشكلات هورموني ايجاد مي‌كند)‌، برخي اختلالات ژنتيكي در توليد هورمون‌ها و كم كاري تيروئيد مي‌توانند علل بروز بلوغ زودرس مركزي باشند.

بلوغ زودرس ثانويه نوع ديگري از بلوغ زودرس است كه هورمون‌هاي استروژن و تستوسترون در بدن باعث بروز آن مي‌شوند. اين نوع بلوغ كمتر از بلوغ زودرس مركزي رخ مي‌دهد. اين هورمون‌ها به دليل مشكلاتي كه در تخمدان‌ها، بيضه ها، غدد فوق كليوي يا غده هيپوفيز به وجود مي‌آيند، زودتر از موعد خود ترشح مي‌شوند. وجود تومورهاي مغزي بخصوص در غده هيپوتالاموس يا هيپوفيز يا غدد فوق كليوي، سندرم مك كون ـ آلبرايت و قرار گرفتن در معرض منابع خارجي استروژن يا تستوسترون مانند برخي كرم‌ها يا پمادها مي‌توانند از علل بروز بلوغ زودرس ثانويه در دخترها و پسرها باشند و در دخترها كيست‌ها و تومورهاي تخمدان و در پسرها وجود تومور در سلول‌هاي توليدكننده اسپرم يا سلول‌هاي توليدكننده هورمون تستوسترون و نيز جهش ژني مي‌توانند بلوغ زودرس ثانويه را ايجاد كنند. البته دخترها معمولاً به طور طبيعي و پسرها معمولاً با پيش زمينه بيماري دچار بلوغ زودرس مي‌شوند.

دخترها، كودكاني كه نژاد آفريقايي ـ آمريكايي دارند، چاقي، مواجهه با هورمون‌هاي جنسي استروژن و تستوسترون و برخي بيماري‌هايي كه در بالا اشاره كرديم و وراثت، افراد را بيشتر در معرض بلوغ زودرس قرار مي‌دهند. در پسرها حدود 5 درصد موارد و در دخترها تنها يك درصد موارد بلوغ زودرس جنبه وراثت دارد.

شروع شدن پيش از موعد بلوغ در كودكان علاوه بر ايجاد استرس در آنها و مشكلات روحي و رواني، مشكلات ديگري را نيز براي كودك به وجود مي‌آورد. همان طور كه گفتيم، بلوغ يك جهش رشدي ايجاد مي‌كند كه فرد نهايت قد خود را در آن زمان به دست مي‌آورد. كودكاني كه دچار بلوغ زودرس مي‌شوند در آن واحد، سريع‌تر از هم‌سن و سالان خود قد مي‌كشند، ولي چون استخوان‌هاي آنها سريع‌تر از حد معمول كامل مي‌شوند، معمولا رشد آنها سريع‌تر از ديگران متوقف مي‌شود و همين باعث قد كوتاه‌تر شدن آنها نسبت به سايرين در بزرگسالي مي‌شود. چنانچه در همان ابتداي شروع بلوغ زودرس والدين اقدام به درمان فرزندان خود كنند، مي‌توان به آنها كمك كرد كه بيشتر قد بكشند.

دختراني كه پيش از 8 سالگي قاعدگي در آنها آغاز مي‌شود بيشتر دچار اختلالات هورموني شده و بيشتر در معرض ابتلا به سندرم پلي كيستيك تخمدان قرار مي‌گيرند. علاوه بر اين، احتمال بروز سرطان سينه هم در آنها بالاتر مي‌رود، به طوري كه دختراني كه قاعدگي در آنها در سنين پايين شروع مي‌شود، 50 درصد نسبت به دختراني كه در سنين معمول قاعدگي آنها آغاز مي‌شود، در معرض ابتلا به سرطان سينه قرار دارند و اين به خاطر قرار گرفتن بدن در معرض استروژن بيشتر در طول زمان است.

رعايت برخي راهكارها توسط والدين مي‌تواند از بروز بلوغ زودرس در فرزندان جلوگيري كند. شما به عنوان پدر و مادر بهتر است مراقب چاق شدن كودك خود باشيد و جلوي آن را بگيريد. قرار گرفتن در معرض برخي مواد شيميايي و سمي، مواد شيميايي موجود در برخي پلاستيك‌ها، استفاده از برخي شامپوها، برخي لوسيون‌هاي بدن و فرآورده‌هاي پاك‌كننده، استرس‌ها و تنش‌هاي رواني ـ اجتماعي مانند مشكلات خانوادگي، نقش تغذيه، بي‌تحركي و تماشاي زياد تلويزيون مي‌توانند بلوغ را در فرزندانتان جلو بيندازند. همچنين كودكان را از مواجهه با داروها و مواد حاوي هورمون‌هاي استروژن و تستوسترون دور كنيد.

بلوغ در سنين پايين به اندازه كافي كودك را دچار شوك و فشارهاي روحي و رواني مي‌كند، پس شما به عنوان پدر و مادر كودك، فشار مضاعفي را با نگراني‌هايتان براي او ايجاد نكنيد، بلكه بكوشيد با آرامش با اين قضيه رفتار كنيد تا كودكتان هم در كنار شما آرامش بگيرد. اگر با علائم بلوغ زودرس در كودكتان مواجه شديد، خيلي خونسرد باشيد و همان ابتدا با پزشك مشورت كنيد.

پزشك معمولا با سوالاتي درخصوص سابقه خانوادگي درباره زمان آغاز بلوغ، قد خانواده و نيز سابقه وجود تومور يا اختلالات هورموني در خانواده آغاز مي‌كند و در مراحل بعدي ممكن است براي بررسي علائم بلوغ، بدن او را مورد معاينه قرار داده و براي تعيين ميزان هورمون‌ها از او آزمايش خون و ادرار بخواهد. براي تشخيص بلوغ زودهنگام، انجام آزمايش‌هاي اشعه ايكس و عكسبرداري از دست‌ها و كمر براي تعيين رشد استخواني و وضعيت آنها حائز اهميت است. سپس براي تعيين نوع بلوغ زودرس آزمايش‌هايي چون ام‌آر‌آي، آزمايش تيروئيد، آزمايش تعيين سطح هورمون‌ها را انجام مي‌دهند.

كودكاني كه دچار بلوغ زودرس مركزي هستند و روند بلوغ آن به طور طبيعي آغاز شده با دارو درمان مي‌شوند و به اين وسيله بلوغ آنها را مي‌توان متوقف كرد تا زماني كه به سن بلوغ برسند؛ ولي كودكاني كه دچار بلوغ زودرس ثانويه بوده و به دلايلي از قبيل تومور، كيست‌هاي تخمدان و... دچار بلوغ زودرس شده‌اند، ابتدا تحت درمان و عمل براي برداشتن تومور يا كيست يا رفع علت قرار مي‌گيرند و پس از رفع علت اصلي و زمينه‌اي، بلوغ زودرس آنها را با دارو كنترل مي‌كنند تا وقتي كه سن بلوغشان فرا برسد. ولي در طول مصرف داروها، كودكان بايد مداوم براي سنجش رشد و ميزان هورمون‌ها تحت نظر پزشك باشند.

زماني كه بلوغ و رشد و تغيير جسمي، جنسي و رفتاري در نوجوانان ديرتر از زمان معمول آن آغاز شده و فرزندتان سال‌هاي معمول بلوغ را بدون هيچ‌گونه تغييري سپري مي‌كند، بلوغ ديررس اتفاق افتاده است. چنانچه در دختران تا 14 سال و در پسران تا 15 سال علائمي از بلوغ مشاهده نكرديد، فرزندتان دچار بلوغ ديررس شده‌ است. مهم‌ترين علت بلوغ ديررس را مي‌توان در خانواده و جنبه وراثت جستجو كرد. چنانچه خود شما به عنوان پدر يا مادر يا يكي از اعضاي خانواده مانند عمه و خاله دچار بلوغ ديررس شده‌ايد، ممكن است فرزند شما اين صفت را از آن فرد به ارث برده باشد و جاي هيچ نگراني نيست و به آن بلوغ ديررس سرشتي مي‌گويند و به درمان نياز ندارد. ولي اين مساله ممكن است در نوجوانان مشكلات روحي و رواني ايجاد كند بخصوص با مشاهده هم سن و سالان خود ممكن است برايشان مشكل ايجاد شود. به عنوان مثال پسرها در سنين بلوغ ظاهر و جسمي مردانه پيدا مي‌كنند و چنانچه پسري بلوغ ديررس داشته باشد، ممكن است از سوي همه سن و سالان خود مورد تمسخر قرار بگيرد و خجالت بكشد، ولي همين پسر هم كمي ديرتر از همسالان خود اين مراحل را طي خواهد كرد و به بلوغ خواهد رسيد.

ولي اگر شاهد بلوغ ديررس در فرزندتان بوديد حتما با پزشك مشورت كنيد تا از وضعيت او مطمئن شويد. علاوه بر جنبه وراثت، برخي عوامل ديگر هم مي‌توانند در بلوغ ديررس نوجوانان دخيل باشند. برخي بيماري‌هاي مزمن مانند ديابت، وجود كيست، بيماري كليوي و حتي آسم مي‌توانند با كند كردن روند رشد طبيعي بدن، بلوغ را به تأخير بيندازند. سوءتغذيه، اختلالات هورموني و مشكلات تيروئيدي و غده هيپوفيز در اين امر تأثيرگذارند. دختراني كه دچار كاهش وزن هستند و خوب غذا نمي‌خورند معمولاً خوب هم رشد نمي‌كنند و همين باعث تأخير در بلوغ آنها مي‌شود. دختران ورزشكار هم معمولاً دچار بلوغ ديررس مي‌شوند. برخي نوجوانان كه دچار بلوغ ديررس مي‌شوند، ممكن است مشكل كروموزمي داشته باشند. زنان مبتلا به سندرم ترنر در صورت درمان نشدن، كوتاه قدتر از حد معمول مي‌مانند و معمولا در آينده با مشكل ناباروري و ساير مشكلات ديگر مواجه خواهند شد. سندرم كلاين فلتر هم در پسران مي‌تواند باعث كند شدن رشد جنسي و تأخير در بلوغ جنسي شود.

پزشك براي تشخيص بلوغ ديررس در كودكان و نوجوانان ابتدا علائم، سابقه خانوادگي، وضعيت سلامت نوجوان، داروهاي مصرفي و هر نوع حساسيت را در او مورد ارزيابي قرار مي‌دهد و الگوي رشدي وي را بررسي مي‌كند و با آزمايش خون وضعيت تيروئيد، كروموزم‌ها و ساير مشكلات را مورد مطالعه قرار مي‌دهد. سپس از طريق آزمايش اشعه‌ايكس، سن رشدي استخوان‌ها را اندازه‌گيري مي‌كند كه در بيشتر موارد مشكلي وجود ندارد و نوجوان به طور طبيعي ديرتر از ديگران به بلوغ مي‌رسد و در صورت مشاهده مشكل، نوجوان را به متخصص غدد درون‌ريز ارجاع مي‌دهد تا با ارزيابي دقيق، درمان‌هاي مناسبي انجام دهد. در برخي موارد از هورمون درماني براي شروع بلوغ در فرد استفاده مي‌شود و ترشح هورمون‌ها را با دارو فعال مي‌كنند.