پایگاه پرستاران دانشگاه بقیه الله(عج)

آنچه باعث نگراني مي‌شود اين است كه به دليل غيرقانوني‌بودن اين عمل،‌ اغلب سقط‌ها در مكان‌هاي غيربهداشتي و توسط افراد غيرمتخصص صورت مي‌گيرد كه مي‌تواند حيات فرد را به مخاطره بيندازد.

براي اطلاع از اين موضوع كافي است كمي در سطح شهر جستجو كنيد. در مدت زمان كوتاهي مي‌توانيد نشاني مكان‌هايي را كه عمل سقط غيرقانوني انجام مي‌دهند به دست آوريد. اين مكان‌ها مي‌تواند در يكي از اتاق‌هاي به ظاهر بهداشتي و مجهز در بالاي شهر تا اتاقي در يك زيرزمين قديمي در محله‌هاي جنوب شهر باشد. نرخ آنها نيز از 500 هزار تومان تا بالاي 2 ميليون تومان متفاوت است و اين بستگي به بودجه فرد دارد. در واقع چنانچه فردي مشكل مالي داشته باشد،‌ نبايد انتظار يك متخصص، اتاق شيك و كاملا بهداشتي و استريل را داشته باشد بلكه حتما سر از يك زيرزمين نمور در خواهد آورد كه عمل سقطش را هم قابله‌اي بي‌سواد انجام مي‌دهد. يعني بايد جانش را كف دستش بگذارد و به آنجا برود.

اغلب مشتريان سقط غيرقانوني شامل زنان و دختراني مي‌شوند كه دچار حاملگي ناخواسته شده‌اند. برخي از اين زنان به دليل مشكلات مالي يا روحي توانايي بزرگ كردن بچه را ندارند و تعدادي هم شامل زنان و دختراني مي‌شود كه به دليل حاملگي نامشروع، مي‌خواهند به هر شكل ممكن از شر ناخواسته‌اي به نام بچه راحت شوند و به همين دليل تن به هر نوع عملي براي سقط مي‌‌دهند. غافل از عواقبي كه ممكن است تا آخر عمر گريبان آنها را بگيرد يا حتي عوارضي كه مي‌تواند حيات آنان را تهديد كند و نهايتا منجر به مرگ شود.

امروز در بسياري از كشورها، قوانين خاصي براي ختم حاملگي پيش‌بيني شده و اغلب اين نوع سقط‌ها را سقط درماني (Therapeutic abortion) مي‌نامند در حالي كه اين واژه هميشه با سقط قانوني مترادف نيست. در برخي كشورها، سقط به صورت آزادانه انجام مي‌شود و هر زني حق دارد بدون نياز به اثبات دلايل پزشكي براي انجام سقط اقدام كند، حال آن كه چنين سقطي را نمي‌توان سقط درماني ناميد.

و اما در بعضي كشورها و از جمله كشور ما، قبل از صدور مجوز سقط، بايد وجود بعضي بيماري‌ها به اثبات برسد و البته لازم به ذكر است كه تعداد اين بيماري‌ها در كشورهاي مختلف متفاوت است. جالب است بدانيد قسم‌نامه بقراط انجام سقط را به كلي براي پزشكان ممنوع ساخته است. اين مساله در بيانيه 1948 ژنو تاكيد شده ولي در بيانيه 1970 اسلو تغيير داده شده و به پزشكان اجازه مي‌دهد كه در موارد مجاز طبق قانون كشور خود به انجام سقط اقدام كنند.

در كشور ما نيز پس از پيروزي انقلاب اسلامي، فقط در مواردي كه سلامت جسمي مادر و در موارد اندكي سلامت روحي وي در خطر باشد از انديكاسيون‌هاي مادري (موارد مجاز مادري جنيني)‌ استفاده مي‌‌شود.

در سال 82 انديكاسيون‌هاي مادري و جنيني (مانند ژن تالاسمي ماژور در جنين)‌ سقط جنين توسط كميته سقط جنين سازمان پزشكي قانوني كشور تعيين شد و به تصويب رئيس قوه‌قضاييه رسيد. مطابق اين دستورالعمل درخواست صدور مجوز سقط درماني تنها در ادارات كل پزشكي قانوني مراكز استان‌ها و با دستور مقام قضايي يا درخواست زوجين با معرفي‌نامه پزشك معالج قبل از 4 ماهگي مورد پذيرش قرار مي‌گيرد. معرفي‌نامه پزشك بايد شامل عكس بيمار، مشخصات شناسنامه‌اي به جهت احراز هويت، تشخيص بيماري و روش تشخيصي آن باشد. همچنين نتايج آزمايش‌هاي پاراكلينيك نيز بايد ارائه شود. اگر سقط به دليل انديكاسيون‌هاي جنيني توصيه‌ شده باشد بايد حداقل 2 نوبت سونوگرافي توسط پزشك صورت گرفته باشد و چنانچه سقط به دليل انديكاسيون‌هاي مادري باشد، لازم است كه علاوه بر يك نوبت سونوگرافي براي تعيين سن حاملگي، 2 مشاوره تخصصي در تاييد تشخيص بيماري صورت گيرد.

در صورتي كه زن باردار به هريك از بيماري‌هاي زير دچار شود، طبق قانون مجوز سقط برايش صادر مي‌شود.

1 ـ هر بيماري دريچه‌اي قلب كه به نارسايي قلبي همراه با تنگي نفس شديد منجر مي‌شود.

2 ـ هر نوع بيماري حاد قلبي غير از كرونر كه همراه با تنگي نفس شديد باشد. از قبيل ميوكارديت و پريكارديت (التهاب عضله قلب و پرده اطراف قلب)‌.

3 ـ سابقه بيماري كارديو مايوپاتي ديلاته در حاملگي‌هاي قبلي (يك نوع نارسايي قلبي پيشرفته)‌.

4 ـ افراد مبتلا به سندرم مارفان در صورتي كه قطر آئورت صعودي اين افراد بيش از 5 سانتي‌متر باشد.

5 ـ افراد مبتلا به سندرم آيزن هنگر كه يك سندرم قلبي ـ تنفسي شديد است.

6 ـ كبد چرب حاملگي، واريس مري GradeIII (درجه 3)‌، سابقه خونريزي از واريس مري و هپاتيت اتوايمون غيرقابل كنترل.

7 ـ نارسايي كليه و فشار خون غيرقابل كنترل با داروهاي مجاز در دوران حاملگي.

8 ـ هر بيماري ريوي اعم از آمفيزم، فيبروز، كايفواسكوليوز (يك ناهنجاري ستون مهره‌ها)‌.

9 ـ ابتلا به ويروس HIV كه وارد مرحله ايدز شده باشد.

10 ـ لوپوس غيرقابل كنترل با درگيري يك ارگان ماژور و اسكوليت‌ها زماني كه ارگان‌هاي ماژور درگير باشند.

11 ـ پسوريازيس شديد و عمومي بدن و ملانوم نوع پيشرفته كه باعث خطر جدي جاني براي مادر شود و همچنين پمفيگوس ولگاريس.

12 ـ تشنج‌هايي كه به رغم درمان چنددارويي، مقاوم به درمان باشد.

13 ـ MSهايي كه بيمار Disable شده باشد.

14 ـ مياستني‌گرا و در مراحل پيشرفته به شرط اين كه خطر جاني جدي براي مادر داشته باشد.

15 ـ انواعي از بيماري‌هاي مغزي مثل ALS كه با حاملگي تشديد يافته و براي مادر خطر جدي داشته باشد.

زماني به سقط كلمه غيرقانوني را مي‌توان اطلاق كرد كه حاملگي بدون كسب مجوز قانوني و به‌صورت ارادي خاتمه پيدا كند. حتما شما هم شنيده‌ايد كه سقط غيرقانوني در كشور ما و البته در بيشتر كشورها جرم بزرگي محسوب مي‌شود و اين جرم نه‌تنها شامل حال زن باردار مي‌شود بلكه براي پزشك يا فردي كه در آن دخالت داشته نيز مجازات‌هاي انضباطي و حرفه‌اي نيز در نظر گرفته‌شده است.

از عواملي كه باعث مي‌شود خانمي اقدام به سقط غيرقانوني كند مي‌توان به ناخواسته بودن حاملگي، شكست روش‌هاي جلوگيري از حاملگي، بارداري حاصل از روابط نامشروع، تشخيص ديرهنگام بيماري‌هاي جنيني‌ (بعد از 4 ماهگي)‌ و... اشاره كرد.

روش‌هاي سقط جنين در جوامع مختلف متفاوت است؛ از مصرف داروهاي محلي گرفته تا روش‌هاي دقيق باليني شبيه به سقط‌هاي قانوني.

گاهي استفاده از داروها يا آلات سقط كه توسط افراد غيرمتخصص صورت مي‌گيرد مي‌تواند جان فرد را به مخاطره انداخته يا حتي باعث مرگ وي شود. به دليل اهميت اين موضوع و آشنايي بيشتر شما لازم مي‌دانيم كه به برخي از روش‌ها و داروها يا سموم رايج براي سقط جنين اشاره ‌كنيم.

داروها: از هزاران سال پيش تاكنون براي ختم حاملگي‌هاي ناخواسته از داروها و سمومي استفاده مي‌شود كه بيشتر آنها موثر واقع نمي‌شود. كافي است به كتاب‌هاي پزشكي قانوني قديمي غربي سري بزنيد، براحتي مي‌توانيد فهرست بلندي از اين گونه داروها و سموم را بيابيد. با اين كه اين داروهاي محلي و سموم قوي در بسياري از كشورها مورد استفاده قرار نمي‌گيرد ولي همچنان در كشورهاي در حال توسعه مصرف مي‌شود. ازجمله اين داروهاي محلي مي‌توان به سرو كوهي، پونه، ماي‌مرز و حنظل اشاره كرد و البته برخي معتقدند كه آناناس نارس نيز مي‌تواند باعث سقط شود، اما بايد بدانيد كه اين داروهاي گياهي اثر زيادي روي رحم ندارد و افراد سودجو با تبليغات دروغين مي‌خواهند اين داروهاي گياهي را به زنان مستاصل و درمانده بفروشند، اما از سمومي كه به تصور برخي شانس موفقيت بيشتري براي سقط دارد مي‌توان به سرب، سگاله (ارگوت)‌، عصاره هيپوفيز، كنين و پروستاگلاندين اشاره كرد و اين سموم بر ماهيچه‌هاي صاف اثر انقباضي دارند، اما اثر اين مواد، مثل سرب آنچنان مخرب است كه نه‌تنها مي‌تواند باعث مرگ جنين شود بلكه احتمال مرگ مادر را هم در پي دارد.

علاوه بر داروهاي محلي، داروهايي نيز وجود دارند كه به شكل مواد مسهل قوي عمل مي‌كند، اما بايد بدانيد احتمال اين كه اين داروها باعث سقط شوند، خيلي پايين بوده و در عوض مادر را بشدت دچار بيماري مي‌كند. روغن كرچك و حنظل ازجمله اين داروهاست.

آلات سقط: از وسايل مختلفي مثل پروب‌هاي جراحي تا آلات ساده‌تر مثل ميله چوبي يا فلزي براي سقط استفاده مي‌شود. چنانچه اين وسايل توسط شاغلان حرفه پزشكي كه از آناتومي بدن و روش‌هاي استريل كردن آگاهي دارند، استفاده شود خطر كمتري وجود دارد، اما با وجود اين، احتمال اين كه اين وسايل باعث آسيب و پارگي رحم شود، وجود دارد. حتي اين وسايل مي‌تواند به روده‌ها و كبد آسيب برساند. گاهي اين صدمات باعث خونريزي، شوك و عفونت شده و سرانجام مي‌تواند باعث مرگ ناگهاني يا تاخيري شود.

خشونت جسمي: اين روش گرچه بسيار نادر است، اما متاسفانه گاهي ديده مي‌شود كه زن براي سقط به خودزني متوسل مي‌شود. از روش‌هاي خشن ديگر مي‌توان به دوش واژينال خيلي داغ همراه با مواد مختلف، فعاليت‌هاي سنگين مثل بلند كردن اجسام سنگين، پريدن از ارتفاع، دويدن، ورزش‌هاي سنگين مثل اسب‌سواري و دوچرخه‌سواري در زمين ناهموار اشاره كرد. ولي بايد گفت پيامد اين روش‌هاي خشن در اغلب اوقات موجب سقط جنين نمي‌شود بلكه باعث مرگ مادر مي‌شود.

دستكاري‌‌هاي ناحيه‌اي: حتما شما هم شنيده‌ايد كه بعضي از خانم‌ها براي خلاصي از بارداري ناخواسته خود از موادي مثل پرمنگنات پتاسيم استفاده مي‌كنند. از عواقب سوء اين ماده در داخل رحم سوختگي شيميايي رحم است كه طبق گزارش‌ها در بسياري از موارد باعث مرگ شده است. اما اين روزها چيزي كه بيشتر ديده مي‌شود، استفاده غيرقانوني از موادي است كه در سقط‌درماني به كار مي‌رود. مثل خمير يوتوس كه حاوي صابون، تيمول و يديد پتاسيم است. اين مواد بعد از تزريق داخل گردن رحم باعث تحريك رحم شده و سپس از كيسه كوريوني خارج مي‌شود. از عوارض اين روش مي‌توان به واكنش شديد و حتي كشنده به علت آمبولي (لخته خون داخل عروق)‌ يا جذب مواد سمي اشاره كرد.

آسپيراسيون به كمك سرنگ: روشي است كه براي سقط‌هاي قانوني و غيرقانوني استفاده مي‌شود. در اين روش، يك سرنگ بزرگ به داخل گردن رحم هدايت شده و توسط آن مكش ايجاد مي‌شود و در نتيجه كيسه اوليه حاملگي پاره شده و باعث آسپيراسيون يا دفع تاخيري محتويات رحم مي‌شود.

از اثرات خطرناك كه گاهي مرگ زن باردار را به‌دنبال دارد، مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

خونريزي به علت آسيب به رحم هنگام استفاده از آلات سقط.

اگر وسايل آلوده بوده و به طور اصولي استريل نشده باشد و همچنين به دليل عدم كاربرد آنتي‌بيوتيك مي‌تواند باعث سپسيس شود. حتي گاهي استفاده از مواد ضدعفوني‌كننده نيز مي‌تواند خطرناك باشد و به دليل غلظت بالا، باعث نكروز مخاط رحم ‌شود و نهايتا عفونت ثانويه را ايجاد ‌كند.

از عواقب تاسف‌بار سقط‌هاي غيرقانوني، ناباروري زن است. در بسياري از موارد محصولات حاملگي به طور كامل تخليه نمي‌شود و اين مواد باقيمانده در داخل رحم به عنوان منبع تغذيه ميكروارگانيسم‌ها عمل مي‌كند كه شايع‌ترين اين ميكروب‌ها، استرپتوكوك‌ها، كولي‌فرم‌ها و ميكروب‌هاي بي‌هوازي مثل كلستريديوم هستند. در عفونت‌هاي بي‌هوازي، رحم متورم و قهوه‌اي رنگ و بدبو شده كه اگر حتي باعث مرگ نشود، مي‌تواند منجر به بيماري‌هاي مزمن و از همه بدتر ناباروري به علت عفونت و التهاب لگن گردد.

از عوارض سقط غيرقانوني خونريزي شديد واژن يا ارگان‌هاي مجاور است و به دنبال اين خونريزي‌ها ممكن است در فرد شوك ايجاد شود و گاهي در زني كه بيهوش نشده، گردن رحم متسع مي‌شود و همين عامل شوك در وي است. گاهي گزارش شده كه در پي سقط غيرقانوني، فرد دچار ايست قلبي شده، اين ايست قلبي به دليل اضطراب و فشار روحي است كه معمولا در سقط غيرقانوني بيشتر ديده مي‌شود.

از عوارض تاخيري سقط مي‌توان از آمبولي ريوي، نارسايي كليوي، انعقاد داخل عروقي (DIC)‌ و سپتي‌سمي نام برد.

تحقيقات و مطالعاتي كه در تعدادي از مراكز درماني كشورمان صورت گرفته نشان مي‌دهد سقط غيرقانوني در دهه گذشته عمدتا كورتاژ يا استفاده از وسايل غيربهداشتي براي تخريب ساك حاملگي بوده، به همين منظور از وسايلي مثل كاتتر سوند فولي، فلاتون يا مواد و وسايل ابتدايي مثل پر خروس، پر بوقلمون، پر غاز، خودكار، ميل بافتني، حنا، زعفران، پودر پرمنگنات و ... استفاده شده است. اما شواهد دال بر اين است كه اين روزها استفاده از پروستاگلاندين و كورتاژ در صدر اين روش‌هاست.

با وجود ‌تمام اين عوارض ولي به دليل ناآگاهي اغلب زنان از چنين عوارضي آنها دست به سقط غيرقانوني مي‌زنند و اينجاست كه پي به اهميت اطلاع‌رساني درباره عوارض سقط‌هاي غيرقانوني مي‌بريم. علاوه بر اينها برخورد مسوولانه يك پزشك با چنين افرادي نيز مي‌تواند تاثير چشمگيري در كاهش آمار سقط‌هاي غيرقانوني داشته باشد.

طبق قانون كشورمان هيچ پزشكي جز در مواردي كه قانون كشور اجازه مي‌دهد، نبايد اقدام به عمل سقط كند. حتي در مواردي كه پزشك احساس مي‌كند مي‌تواند با انجام سقط، به يك زن يا دختر نگون‌بخت كمك كند، بازهم چنين عملي برخلاف قسم‌نامه بقراط و قانون كشوري است.

چنانچه پزشك متوجه سقط غيرقانوني در بيمار شد، بايد علاوه بر معالجه چنين بيماري كه در معرض عوارض سقط قرار دارد، بايد در پرونده بيمار تمامي علائمي را كه دلالت بر سقط غيرقانوني مي‌كند، ثبت كند حتي اگر بيمار اعتراف به سقط غيرقانوني نكند پزشك با گرفتن شرح حال و معاينه دقيق مي‌تواند به آن پي ببرد.

دكتر كامران آقاخاني

 متخصص پزشكي قانوني