پایگاه پرستاران دانشگاه بقیه الله(عج)

از جمله مشكلات ناشي از سرماي زمستان، گرفتگي بيني است كه معمولا خود را با آبريزش، گرفتگي و عطسه نشان مي‌دهد. اين گرفتگي راه تنفس از بيني را مسدود مي‌كند يا كاهش مي‌دهد در نتيجه شما مجبور مي‌شويد از دهان نفس بكشيد و برخي دردسرها تازه از اينجا شروع مي‌شوند. چرا كه هواي سرد زمستان به خاطر كاهش رطوبت بسيار خشك و سرد است و اين سرما و خشكي وارد دهان و حلق مي‌شود و علاوه بر خشكي دهان، گلودرد را به همراه دارد.

بيني دماي هوايي را كه وارد ريه‌ها مي‌شود، تنظيم مي‌كند. حتي زماني كه در هواي سرد قرار مي‌گيريد بيني تلاش مي‌كند دماي هواي طبيعي ورودي به ريه‌ها را حفظ كند. بنابراين در صورتي كه دماي هوا سردتر يا گرم‌تر از حد متعادل بيني باشد، باعث گرفتگي بيني و آبريزش مخاط‌هاي آن مي‌شود. سرما با افزايش و غليظ شدن مخاط‌هاي بيني و ريه باعث گرفتگي شده و در اين شرايط بافت بيني تحريك و منجر به بروز واكنش حساسيت‌زا مي‌شود.

درست است كه هواي سرد، گرفتگي بيني را ايجاد و تشديد مي‌كند، ولي با رعايت اصولي مي‌توانيد اين وضعيت را بهبود ببخشيد.

افزايش مخاط بيني يكي از علائم گرفتگي است. بدن هميشه مخاط داخلي را توليد مي‌كند ولي سرما اين مخاط را غليظ‌تر مي‌كند. در اين فصل مصرف مايعاتي از قبيل آب، چاي و آبميوه مي‌تواند مخاط را روان و رقيق كند، بنابراين خروج آنها را آسان‌تر مي‌كند و گرفتگي بيني از بين مي‌رود. در نقطه مقابل مي‌بايست از مصرف نوشيدني‌هاي گازدار كه راه‌هاي هوايي بيني را خشك مي‌كند، خودداري كرد. كنترل هواي بيرون تحت كنترل ما نيست ولي حداقل مي‌توانيم هواي داخل منزل را در حد متعادل حفظ كنيم. از يك دستگاه بخور يا مرطوب كننده براي مبارزه با سرما و خشكي محيط استفاده كنيد تا هواي تنفسي شما مرطوب و گرم شود.

گرفتگي يا احتقان بيني مشكل شايعي است كه افراد زيادي با آن درگير هستند و معمولا با سرماخوردگي معمولي، عفونت سينوسي، آنفلوآنزا و حساسيت يا آلرژي در ارتباط است و ايجاد هر يك از اين عوامل مي‌تواند باعث بروز گرفتگي بيني شود. پيامد اين حالت‌ها انسداد بيني است كه باعث مي‌شود فرد يا اصلا قادر به تنفس از راه بيني نباشد يا از راه بيني به سختي نفس بكشد. به طور كلي گرفتگي بيني زماني رخ مي‌دهد كه بافت داخل بيني و نيز عروق خوني كه در بيني قرار دارند، متورم شوند و حالت تنگي يا گرفتگي ايجاد كند. در اين ميان حساسيت به برخي مواد همچون گرد و غبار، گرده‌هاي گل و گياه، گرده‌هاي ريز موي حيوانات خانگي و حتي قرار گرفتن در معرض دود سيگار هم مي‌تواند باعث بروز گرفتگي و حتي تشديد اين حالت شود. البته برخي افراد به طور مزمن دچار گرفتگي بيني هستند و دليل مشخصي براي احتقان وجود ندارد كه به اين وضعيت رينيت غير آلرژيك مي‌گويند. در برخي از اين افراد كه دچار گرفتگي بيني هستند گاهي آبريزش بيني وجود دارد و در برخي افراد مشاهده نمي‌شود.

البته گرفتگي بيني در افراد بزرگسال و كودكان ممكن است تنها باعث آزار آنها شود و خطر جدي براي آنها در پي نداشته باشد؛ ولي در نوزادان كه معمولا از راه بيني تنفس مي‌كنند، گرفتگي مي‌تواند بسيار خطرناك باشد. در اين ميان درست است كه گرفتگي بيني روي بزرگسالان و كودكان تنها در حد يك آزار است ولي گاهي اين آزار تا حدي مي‌رسد كه فرد را عاصي و مجبور مي‌كند به هر روشي متوسل شود تا از اين گرفتگي خلاص شود. علاوه بر اين، گاهي ممكن است تداوم اين حالت براي مدت طولاني تأثير منفي روي گوش‌ها، شنوايي و نيز نحوه صحبت كردن فرد بگذارد كه به طبع زياد خوشايند نيست. از طرفي گرفتگي بيني مي‌تواند خواب افراد مبتلا را هم مختل كند و افراد در طول شب دچار كم‌خوابي و بي‌خوابي و در طول روز دچار كسلي و خواب آلودگي شده و هنگام خواب خرخر كنند و حتي ممكن است در حين خواب دچار وقفه‌هاي تنفسي شوند و همين عامل مي‌تواند زندگي و كار فرد را نيز تحت‌الشعاع قرار دهد.

جديدترين بررسي‌ها حاكي از آن است كه گرفتگي بيني مي‌تواند علامتي از وجود آسم در بيماران مبتلا باشد. بنابراين چنانچه در طولاني مدت دچار گرفتگي بيني و آبريزش بيني هستيد و علاوه بر آن، دچار خس‌خس سينه مي‌شويد، در فعاليت بدني در نفس كم مي‌آوريد و حتي در خواب دچار مشكل تنفسي مي‌شويد، حتما به پزشك مراجعه كنيد تا دقيق مورد بررسي قرار گيريد.

به طور معمول گرفتگي بيني بر اثر ويروس يا باكتري ايجاد مي‌شود كه عمده ترين عوامل ايجادكننده اين حالت سرماخوردگي معمولي يا زكام، آنفلوآنزا و عفونت ويروسي است ولي علاوه بر اينها مشكلات و عوامل ديگري هم در اين امر نقش دارند.

مصرف غذاهاي تند و پرادويه، حساسيت به برخي مواد غذايي همچون بادام زميني و شير از جمله حساسيت‌هاي غذايي هستند كه ممكن است با مواجهه با آنها دچار گرفتگي بيني شويد.

استفاده از عطر و لوازم آرايشي و حتي قرار گرفتن در معرض چنين موادي نيز مي‌تواند گرفتگي بيني را ايجاد يا تشديد كند. در اين ميان فراموش نكنيد كه هرگز در معرض هواي خشك و دود سيگار و انواع دخانيات، گرده‌ها و گل و گياه‌هاي معطر قرارنگيريد.

برخي بيماري‌ها همچون تب يونجه، سينوزيت مزمن و حاد، سردردهاي خوشه‌اي، سرخجه، سرخك، تورم غدد لنفاوي، مشكلات تيروئيدي و سياه سرفه و التهاب ريه مستعدكننده گرفتگي بيني به شمار مي‌روند.

و البته بارداري، استفاده از داروهاي فشار خون و نيز استفاده از برخي انواع داروها، تغييرات هورموني و بروز استرس مي‌تواند شما را دچار احتقان بيني كند.

اما برخي عوامل هم در خود بيني هستند كه عامل بروز گرفتگي مي‌شوند. پوليپ بيني، انحراف بيني، وجود جسم خارجي در بيني و نيز استفاده بيش‌از 3 روز از قطره‌ها و اسپري‌هاي ضد احتقان بيني مي‌توانند اين حالت را تشديد كند.

معمولا احتقان بيني همراه با گرفتگي است و اغلب فرد در اين شرايط دچار آبريزش هم مي‌شود ولي اين امر هميشگي نيست. در موارد شديدتر بيماري، فرد ممكن است با عفونت گوش، مشكلات خواب و حتي خرخر روبه‌رو شود. افرادي كه دچار گرفتگي بيني هستند گهگاه تو دماغي صحبت مي‌كنند و حالت سرماخورده دارند. اكثر اين بيماران به دليل گرفتگي‌بيني معمولا با دهان باز تنفس مي‌كنند و همين امر باعث خشكي دهان مي‌شود. در صورتي كه علائم ذكر شده بيش از 10 روز به طول انجاميد، اگر بيش از 3 روز ادامه داشت، در صورتي كه ترشحات بيني سبز رنگ و همراه با تب و درد سينوس‌ها بود (از علائم عفونت باكتريايي)، اگر مبتلا به آسم يا التهاب ريه هستيد يا از داروهاي خنثي‌كننده ايمني بدن استفاده مي‌كنيد و چنانچه در ترشحات بيني خون مشاهده شد يا پس از آسيب وارده به سر شاهد ترشحات شفاف مداوم از بيني خود بوديد، بلافاصله به پزشك مراجعه كنيد. البته درباره اين علائم در كودكان بيشتر مراقب باشيد. اگر كودكتان زير 2 ماه سن دارد و دچار تب شده، اگر كودك آبريزش يا گرفتگي بيني دارد و دچار مشكل تنفسي شده است، هر چه زودتر او را به مركز درماني انتقال دهيد.

به طور كلي داروهايي كه معمولا براي درمان يا بهبود علائم به كار مي‌روند انواع مختلفي دارند و در هر مورد پزشك بسته به شرايط بيمار و شدت بيماري آنها را تجويز مي‌كند.

آنتي هيستامين‌هاي خوراكي: اين گروه از داروها معمول‌ترين داروهايي هستند كه براي آلرژي استفاده مي‌شوند. آنتي هيستامين‌ها فعاليت هيستامين‌ها را كه به عنوان مواد شيميايي در زمان واكنش سيستم ايمني نسبت به آلرژن ترشح مي‌شوند، كاهش مي‌دهند. ترشح هيستامين‌ها منجر به بروز علائم رينيت آلرژيك مي‌شوند. البته آنتي هيستامين‌ها تسكين دائمي ايجاد نمي‌كنند و گرفتگي بيني را نيز كاهش نمي‌دهند، بلكه تنها به‌طور موقت علائمي چون عطسه، خارش، ترشحات بيني و كهيرها را تسكين مي‌دهند.

مهم‌ترين عوارض جانبي اين گروه از داروها خواب آلودگي است و آن هم به خاطر اختلال در عملكرد هيستامين‌هاست كه انتقال دهنده عصبي سلول‌هاي مغزي به شمار مي‌روند. پس در زمان مصرف، از انجام فعاليت‌هاي مهمي كه نياز به تمركز دارند، خودداري كنيد. اضطراب، تهوع، كاهش ميل جنسي، افسردگي، كاهش اشتها، لرزش، خشكي دهان، مشكل در دفع ادرار، ورم معده و سرگيجه از ديگر عوارض مصرف اين داروها هستند.

از انواع آنتي هيستامين‌ها مي‌توان به ديفن‌هيدرامين، كلرفنيرامين، آتاراكس، پرياكتين و فنرگان اشاره كرد. البته در ميان اين داروها، استفاده از ديفن‌هيدرامين به خاطر تأثير سريع و مؤثر آن در مواقع اورژانسي مفيدتر است. افراد مبتلا به آب سياه، زخم‌هاي گوارشي، انسداد مجاري ادراري، بزرگي پروستات، آسم، بيماري مزمن ريوي، تيروئيد پركار، فشار خون بالا و بيماري قلبي بايد با احتياط اين دارو را مصرف كنند. در كودكان زير 6 سال هم تنها با دستور پزشك قابل استفاده است.

البته نسل جديد آنتي هيستامين‌ها مسكن نيست و خواب آلودگي كمتري نسبت به نسل اول ايجاد مي‌كند، ولي بايد تحت نظر پزشك مصرف شود. از جمله اين نسل جديد از آنتي هيستامين‌ها مي‌توان به زيرتك(سيتريزين)، آلگرا(فكسوفنادين)، كلارنيكس(دسلوراتامين) و كلاريتين(لوراتادين) اشاره كرد. در اين ميان زيرتك(سيتريزين) كمترين خواب آلودگي و اختلال رواني را ايجاد مي‌كند و تنها علائم را تسكين مي‌دهد. از علائم آن هم خواب آلودگي، خشكي دهان، خستگي در همه افراد و درد شكمي، سرفه، اسهال، سردرد و گلودرد در كودكان است. ضمن آن‌كه از مصرف مسكن ها، داروهاي خواب‌آور و سست‌كننده عضلات همراه اين دارو خودداري كنيد.

آنتي هيستامين‌هاي استنشاقي: اين دسته از آنتي هيستامين‌ها در قالب اسپري و فاقد استروئيد هستند و تا بيش از 12 ساعت به كاهش علائم كمك مي‌كنند. مهم‌ترين اسپري مورد استفاده قرار گرفته در اين گروه آستلين (آزلاستين) است. اين اسپري‌ها در افرادي كه به آلرژن‌هاي فصلي و مواد حساسيت‌زاي محيطي واكنش نشان مي‌دهند، بسيار مفيد است ولي در كنار اينها ممكن است باعث سردرد، احساس تلخي دهان، اضافه وزن، درد عضلاني و سوزش بيني شود. بيماران كليوي بايد از مقادير كم اين دارو استفاده كنند و در صورتي كه قصد حاملگي داريد يا قرار است تحت جراحي قرار گيريد حتما با پزشك درخصوص مصرف اين دارو مشورت كنيد.

ضد احتقان‌هاي خوراكي و استنشاقي: اين نوع داروهاي ضدحساسيتي، عروق خوني بيني را منقبض كرده و توليد مايعي را كه سبب انسداد سينوس‌ها مي‌شود، كاهش مي‌دهد. دو نوع از ضد احتقان‌ها عبارتند از سودافدرين‌ و فنيل افرين. علاوه بر اين دو نوع، نوع سومي هم با عنوان فنيل پروپانولامين وجود دارد كه به علت خطر بروز خونريزي مغزي مورد تأييد نيست. اين ضد احتقان‌ها براي درمان گرفتگي بيني و حساسيت افراد به گرده و نيز بهبود علائم ويروسي گرفتگي بيني و سينوزيت مؤثرند و مايع عفوني راه‌هاي هوايي را خشك مي‌كند.

معمول‌ترين ضد احتقان‌هايي كه در غالب موارد مورد استفاده قرار مي‌گيرند عبارتند از:‌ بكلومتازون، فلوتيكازون(فلوناز)، تريامسينولون، مومتازون، بودسونيد، آتروهيست پلاس، پروفن و اوكسي متازولين‌ها (مانند افدرين.)

ضد احتقان‌ها با وجود فوايدشان عوارض جانبي هم دارند كه مهم‌ترين آنها بي‌خوابي است كه درست برخلاف خواب‌آور بودن آنتي هيستامين‌ها عمل مي‌كنند. در واقع آنتي هيستامين‌ها و ضد احتقان‌ها عوارض جانبي دارند كه ضد هم هستند و بهترين روش مصرف، تركيب اين دو نوع دارو با يكديگر است كه در اين صورت اثر داروها مضاعف مي‌شود. از عوارض ديگر ضد احتقان‌ها مي‌توان به ناآرامي، مشكل در دفع ادرار، سردرد و افزايش فشار خون اشاره كرد و بهترين زمان مصرف، چندين ساعت پيش از خواب است. استفاده بيش از 3 روز از اين اسپري‌ها باعث عود گرفتگي بيني و حتي تشديد اين وضعيت مي‌شود.

اسپري‌هاي غيراستروئيدي بيني: از نخستين اسپري‌هاي اين گروه مي‌توان از سديم كرومولين (نيزال كروم) نام برد. اين اسپري، داروي بي‌خطري است كه زنان باردار با خيال راحت مي‌توانند از آن استفاده كنند. اين دارو علائم آلرژي را كاهش داده و تنها ممكن است باعث تحريك‌پذيري بيني شود. بهتر است چند هفته پيش از شروع فصل آلرژي از آن استفاده كرده و پيش از مصرف، بيني را با محلول نمكي شستشو دهيد تا راه‌هاي هوايي بيني را تميز كرده و تماس دارو را با مخاط بيني بيشتر كند.

اسپري‌هاي استروئيدي (كورتيكواستروئيدي) بيني: اين نوع اسپري‌ها به خاطر خنثي كردن علائم گسترده‌اي از آلرژي مانند گرفتگي بيني، ترشحات پشت حلق، خارش و عطسه بسيار مؤثرتر از انواع ديگر هستند. اسپري‌هاي استروئيدي التهاب بيني را كاهش داده و راه هوايي را باز مي‌كند بنابراين تنفس از راه بيني راحت تر مي‌شود. اين داروها نيز مانع ترشح هيستامين‌ها مي‌گردند و چون براحتي جذب جريان خون نمي‌شوند، نسبت به استروئيدهاي خوراكي عوارض جانبي كمتري دارند. از معروف‌ترين كورتيكواستروئيدها مي‌توان به تريمسينولون آستونيد، مومتازون، فلوتيكازون(فلوناز)، فلونيزوليد، بودنوزيد و بكلومتازون اشاره كرد. يكي از عوارض اين اسپري‌هاي استروئيدي بيني ايجاد سوراخ در ديواره بيني، استخوان و غضروف جداكننده سوراخ‌هاي بيني است. عوارض ديگر هم عبارتند از بالا بردن فشار خون، زخم داخل بيني، آب مرواريد، آب سياه، اضافه وزن، پوكي استخوان، افزايش چربي خون، تغييرات رفتاري، سردرد و بي‌خوابي.