X
تبلیغات
پایگاه پرستاران دانشگاه بقیه الله(عج) - شیمی درمانی چیست؟
پایگاه تخصصی دانشجویان پرستاری و پرستاران دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله(عج) تهران

شیمی درمانی چیست؟

پزشك به شما اطلاع می دهد كه برای بیماری تان باید شیمی درمانی شوید. این موضوع سؤالات بسیاری را برای شما و خانواده تان به وجود می آورد. در این جزوه هدف آن است كه اطلاعاتی فراهم شود تا شما را در درك ضرورت درمان، چیزی كه در زمان دریافت دارو انتظار تجربه آن را دارید، چطور درمان پایان خواهد یافت و چگونه می توانید از خود محافظت نموده و عوارض ناشی از دریافت شیمی درمانی را به حداقل برسانید، یاری نماید.

حال به سؤالاتی می پردازیم كه شما از پزشك و پرستار خود می پرسید و تمایل زیادی برای شنیدن جواب آنها دارید:

شیمی درمانی چیست؟

 شیمی درمانی بمعنای درمان با داروها و مواد شیمیایی است كه ممكن است به تنهایی یا همراه با درمانهای دیگر به كار رود؛ مثلا در افرادی كه تومور دارند قبل از برداشتن تومور بوسیله عمل جراحی، بیمار شیمی درمانی می شود تا اندازه تومور به قدر كافی كوچك شود و برداشتن آن آسانتر باشد. شما ممكن است در یك دوره درمانی تركیبی از چند داروی شیمیایی را دریافت كنید تا احتمال عود و ابتلای مجدد به حداقل برسد.

جراحی و اشعه درمانی از اقدامات درمانی موضعی هستند كه از طریق آنها سلولهای غیرطبیعی در یك ناحیه خاص تخریب یا برداشته می شوند.مواد شیمی درمانی با تمام بدن شما در ارتباط است.

روشهای شیمی درمانی از نظر داروها، مدت زمان و طول درمان با یكدیگرمتفاوت هستند.

شیمی درمانی چگونه اثر می گذرد؟

 سلولهای طبیعی و غیر طبیعی هر دو در طی چرخه زندگی خود مراحل رشد و تقسیم شدن دارند. شیمی درمانی این چرخه را مختل كرده و درنتیجه سلول می میرد. برخی داروها مراحل خاصی از چرخه زندگی سلول را مختل می کنند، در حالی كه برخی داروهای دیگر تمام مراحل رشد و تولید مثل سلول را تحت تأثیر قرار می دهند. پس به این دلیل است كه معمولاً روشهای درمانی شامل چندین دارو می باشند. تركیبی از داروها، سلولهای بیشتری را از بین برده و بدن را از مقاوم شدن در برابر یك دارو محافظت می كند.

یكی از خصوصیات سلولهای غیرطبیعی این است كه بسیار سریع تكثیر می شوند. شیمی درمانی تمام سلولهایی را كه تكثیر زیاد و سریع دارند از طرق زیر از بین می برد:

ـ متوقف نمودن تولید مثل سلولها

ـ جلوگیری از رشد آنها

ـ تخریب بخشی از سلول

ـ ممانعت از تغذیه سلول

چرا من به شیمی درمانی نیاز دارم؟

چندین هدف برای تجویز شیمی درمانی وجود دارد كه عبارتند از:

درمان بیماری، در واقع به معنای رسیدن به مرحله نهفته بیماری می باشد كه در آن اثری از علائم بیماری نیست.

كنترل بیماری برای دوره ای از زمان

تسكین علائمی همچون درد

همانطور كه قبلا نیز گفته شد در مواردی قبل از جراحی، شیمی درمانی به منظور كوچك نمودن اندازه تومور انجام می شود تا براشتن آن را آسان تر نماید.

گاهی پس از جراحی، شیمی درمانی با هدف از بین بردن كل تومور تجویز می شود. این روش همچنین برای جلوگیری از تبدیل تومورهای کوچک به تومورهای بدخیم و بزرگتر نیز به كار می رود.

برخی تومورها به مرحله ای می رسند كه امكان برداشتن آنها از طریق جراحی وجود ندارد، اما درد و ناراحتی ناشی از آنها را می توان با داروهای شیمی درمانی تسكینی برطرف نمود. هدف از این داروها ایجاد راحتی، آرامش وكیفیت بهتر زندگی برای بیمار است.

از چه طریقی شیمی درمانی برای من تجویز می شود؟

بسته به نوع بیماری كه دارید و داروهایی كه باید دریافت كنید، شیمی درمانی از طریق یكی از روش های زیر یا ترکیبی از روشهای یاد شده تجویز می شود:

تزریق وریدی

یك سوزن نازك و باریك در یكی از رگهای سطحی دست وارد شده و از طریق آن دارو به شما تزریق می شود. این روش، موقتی است و در پایان جلسه، سوزن خارج می شود اما اگر دارو موجب تحریك رگها شده یا دسترسی به رگهای شما مشكل باشد، از روشهای دائمی برای تزریق استفاده می شود. یكی از این روشها پورتكت است. پورتكت محفظه ای است كه تحت بی حسی موضعی و شرایط كاملاً استریل زیر پوست قرار می گیرد و به یک سیاهرگ بزرگ وصل می شود. در هر جلسه شیمی درمانی درصورت نیاز سوزن مخصوصی به آن وارد شده و دارو تزریق می شود، در انتهای جلسه سوزن خارج می گردد. این روش برای ماهها یا سالها قابل استفاده است و نیاز به هیچ مراقبت خاصی در منزل ندارد. البته در صورت تكمیل و اتمام دوره درمان برداشته می شود.

تزریق زیر پوستی

تزریق نخاعی

خوراکی

ممکن است شیمی درمانی به صورت قرص، كپسول یا شربت از طریق خوراكی تجویز شود. شیمی درمانی خوراكی مثل سایر داروهای خوراكی استفاده می شود.

آموزشهای خاص در مورد این داروها توسط پزشك یا پرستار به شما داده می شود.

آیا من در زمان انجام درمان باید در بیمارستان بمانم؟

شیمی درمانی در منزل، مطب پزشک، درمانگاه و بیمارستان به دو شکل سرپائی و بستری قابل انجام می باشد. انتخاب مکان شیمی درمانی به نوع دارو و نظر پزشک بستگی دارد.  اغلب بیمارانی كه شیمی درمانی را دریافت می كنند، بیمارانی هستند كه به صورت سرپایی مراجعه می کنند. در این صورت شما دارو را به طور روزانه دریافت نموده و می توانید به منزل برگردید.

گاهی در آغاز شیمی درمانی، ممکن است نیاز داشته باشید که برای مدت کوتاهی در بیمارستان بستری شوید، تا اثرات داروئی دقیقاً ارزیابی شود و هرگونه تغییری که نیاز باشد اعمال شود.

با چه فواصلی و به چه مدت باید شیمی درمانی را دریافت کنم؟

 شما ممکن است به صورت روزانه، هفتگی یا ماهانه درمان را دریافت کنید. گاهی ممکن است برنامه های شیمی درمانی به علت بروز عوارض یا تعطیلات به تغییراتی نیاز داشته باشد. شیمی درمانی در چندین مرحله انجام می شود. پس از اتمام هر مرحله، دوره ای بدون دارو تا مراحل بعدی خواهید داشت. در این دوره بدن خواهد توانست قبل از اینکه مرحله درمانی بعدی آغاز شود، سلولهای طبیعی خود را جایگزین نموده و اثرات سوء داروها را از بین ببرد.

آیا می توانم از سایر داروها در حین شیمی درمانی استفاده کنم؟

برخی از داروها ممکن است با داروهای شیمی درمانی تداخل داشته باشند.قبل از آغاز شیمی درمانی فهرستی از همه داروهائی را که مصرف می نمایید به پزشکتان ارائه دهید و در مورد ادامه مصرف توصیه های لازم را دریافت کنید.

به یاد داشته باشید قبل از مصرف همه داروهای بدون نسخه شامل ویتامین ها، مسهل ها، ضد حساسیت ها، ضد سرماخوردگی ها، ضد دردها بویژه آسپیرین و داروهای گیاهی و یا قطع هر گونه دارو با پزشک خود مشورت کنید.

نکته مهم: مصرف برخی از مکمل ها ( مثل ویتامین ها ) باعث کاهش اثر بعضی از داروهای شیمی درمانی می شود، بنابراین قبل از مصرف مکمل ها با پزشک خود مشورت کنید.

آیا شیمی درمانی عوارض جانبی نیز دارد؟

در این بخش عوارض بسیاری شرح داده می شود اما مهم است به خاطر داشته باشید که هرگز یک بیمار به تمام این عوارض مبتلا نخواهد شد و بسیاری افراد تنها اندکی از آنها را تجربه می کنند به علاوه شدت این عوارض نیز از یک بیمار تا بیمار دیگر متفاوت است.

ایجاد یک عارضه جانبی خاص و شدت آن به نوع داروی شیمی درمانی که شما دریافت می کنید و واکنش بدن شما به آن بستگی دارد. پزشک و پرستار شما در مورد عوارض احتمالی که ممکن است برایتان ایجاد شود، طول مدت، میزان خطر و زمانی که شما باید به دنبال درمان آنها باشید، با شما صحبت خواهند نمود.

عوارض جانبی چگونه ایجاد می شوند؟

 شیمی درمانی علاوه بر سلولهای غیرطبیعی، بر سلولهای طبیعی به ویژه سلولهایی که رشد و تکثیر سریعی دارند، اثر گذاشته و آنها را از بین می برد. این سلولها شامل سلولهای خونی، سلولهای مخاطی دستگاه گوارش و فولیکول های مو می شود.

عوارض جانبی زمانی ایجاد می شود که این سلولهای طبیعی تحت تأثیر شیمی درمانی قرار بگیرند. البته مدت زمان ایجاد آنها نیز متفاوت است.

عوارض جانبی شیمی درمانی چیست؟

 شیمی درمانی می تواند عوارض زیادی ایجاد كند كه بسیاری از آنها بعد از تكمیل درمان شما از بین می روند. در بخش زیر بعضی از عوارض جانبی شایع آمده است.

از پزشك و پرستار خود در مورد عوارضی كه ممكن است در شما به وجود آید، سؤال نموده و به محض مشاهده هر کدام از عوارض، آن را گزارش دهید تا اقدامات درمانی سریعتر انجام شود. به خاطر داشته باشید كه این عوارض بدین معنی نیست كه بیماری شما در حال رشد و پیشروی است و شدت آنها لزوماً به تأثیر شیمی درمانی بر مشكل شما مربوط نمی شود.

عوارض شیمی درمانی شامل موارد زیر می شود:

1- كاهش گلبول های سفید خون

مقادیر طبیعی گلبول سفید4000  تا 10.000 در سی سی می باشد. شیمی درمانی توانایی مغز استخوان را برای ساختن گلبول سفید خون كاهش می دهد. این گلبولها در مبارزه با عفونت ها نقش دارند بنابراین در موارد کاهش گلبولهای سفید خون ، شما در معرض خطر ابتلا به عفونت هستید.

در مدت زمان انجام شیمی درمانی شمارش سلولهای خونی شما دقیقاً كنترل می شود. اگر میزان گلبول سفید شما كاهش یافت، شیمی درمانی ممكن است به تأخیر افتاده و داروی افزایش دهنده گلبول سفید (G-CSF) برای مدت پنج تا ده روز به صورت روزانه و زیر جلدی تزریق می شود و ممکن است در این زمان نیاز به بستری شدن داشته باشید.

 وقتی شمارش گلبول های سفید كاهش یافت، بسیار مهم است كه خود را در برابر عفونت محافظت نمایید. توصیه های زیر شما را در این مورد كمك می كند:

 دستان خود را با دقت قبل از خوردن غذا و بعد از اجابت مزاج بشویید.

-از تردد در مكانهای شلوغ مثل آسانسور و سینما كه شما را در معرض برخورد با افراد مبتلا به سرماخوردگی و آنفلوانزا قرار می دهد، اجتناب كنید.

-از تماس با افرادی كه می دانید به بیماریهای عفونی مبتلا هستند، دوری كنید.

-از تماس با كودكانی كه اخیرا واكسنهایی مثل فلج اطفال، سرخجه، سرخك و اوریون دریافت كرده اند، اجتناب كنید.

-هنگام كار با اشیایی كه ممكن است باعث جراحت یا زخم شوند مثل تیغ ، سوزن و...... بسیار دقت كنید.

-هیچ داروی مؤثر بر سیستم ایمنی را بدون هماهنگی با پزشك خود استفاده نكنید.

-از آبخوریهای عمومی استفاده نکنید.

-از آبی که بیش از 15 دقیقه راکد مانده است، استفاده نکنید.

-از خوردن سبزیجات و میوه جات تازه پرهیز کنید.

-از نگهداری گیاهان آپارتمانی و شاخه گل تازه اجتناب کنید.

وقتی كه گلبولهای سفید شما پایین است ممكن است بدنتان قادر به مبارزه با عفونتها نباشد. در این موارد بیشتر عفونتها از باكتریهایی که به طور طبیعی در سطح پوست، روده ها و در نواحی تناسلی یافت می شوند، به وجود می آیند. البته در بسیاری موارد منبع عفونت ممكن است ناشناخته باشد. بنابراین ممکن است علیرغم دقت بسیار زیاد نیز به عفونت مبتلا شوید.

با علائم مربوط به عفونت آشنا شوید و مرتب خود را از نظر این علائم چك كنید.

 علائم عفونت شامل:

-تب، اگر احساس ناخوشی می كنید، دمای بدن خود را چك كنید درصورتی که بالاتر از 38 درجه بود فوراً به پزشك اطلاع دهید. احساس سرما به ویژه همراه با لرزِِ تعریق احساس سوزش و ناراحتی در هنگام ادرار كردن سرفه گلودرد درد در ناحیه سینوس ها گوش درد- سردرد یا سفتی گردن ترشح یا خارش غیر معمول تناسلی قرمزی، گرمی و تورم خصوصاً اطراف زخم، جراحت، جوش، پورتکت یا محل ورود سوزن به رگ

 هر علامت عفونتی را فوراً به پزشك خود اطلاع دهید، خصوصاً زمانی كه شمارش گلبولهای سفید پایین است. قبل از مشورت با پزشك یا پرستار هیچ دارویی را برای كاهش دمای بدن خود یا درمان عفونت مصرف نكنید.

مهم است بدانید كه اگر شیمی درمانی شما به علت پایین بودن گلبولهای سفید به تأخیر افتاده است به هیچ وجه بر پاسخ عمومی بدن شما به درمان اثر نخواهد داشت و بیماری شما به علت این وقفه در برنامه درمانی، پیشرفت نخواهد كرد.

2- كاهش گلبول های قرمز خون

مقادیر طبیعی گلبول قرمز 4.200.000  تا 5.400.000 سی سی در زنان و   4.500.000  تا 6.200.000 در مردان می باشد. این گلبولها نیز توسط مغز استخوان ساخته شده و شیمی درمانی بر آنها هم اثر خواهد داشت. كاهش گلبولهای قرمز خون کم خونی نامیده می شود. کم خونی ممكن است باعث احساس شدید ضعف و خستگی در شما شود. علائم دیگر آن عبارتند از: سرگیجه و كوتاهی تنفس. حتماً بروز این علائم را به پزشك گزارش دهید.

 شمارش گلبول های قرمز شما مرتباً در طول درمان چك می شوداگر میزان آنها در بدن شما بسیار كاهش یابد، ممكن است به منظور كمك به حمل اكسیژن در خون، قرصهای آهن تجویز شود. در برخی مواقع نیز تزریق خون برای شما ضروری خواهد بود.

تجویز و تزریق خون و دیگر فرآوردهای آن به طور كلی ممكن است موجب نگرانی شود اما مطمئن باشید كه آنها چندین بار آزمایش و كنترل می شوند تا خطرات ناشی از تزریق آنها به حداقل برسد.

 توصیه های زیر به شما كمك می كند تا در موارد کم خونی، احساس بهتر و خوشایندی داشته باشید:

 خوب استراحت كنید. زود به رختخواب رفته و در طول روز نیز بهتر است خواب نیم روزی داشته باشید.

 فعالیت های خود را محدود كنید، تنها كارهایی را که برای شما بسیار مهم هستند، انجام دهید.

 از خانواده و دوستان بخواهید تا شما را در امور خرید، مراقبت از كودكان، رانندگی وكارهای منزل یاری رسانند.

 از رژیم غذایی حاوی آهن زیاد مثل گوشت قرمز استفاده كنید.

 هنگامی كه در حالت نشسته یا خوابیده قرار دارید به آرامی و آهسته بلند شوید.

3- كاهش میزان پلاكت

مقادیر طبیعی پلاکت 140.000  تا 400.000 در سی سی می باشد. پلاكتها نیز از مغز استخوان ساخته شده و لذا تحت تأثیر شیمی درمانی خواهند بود. پلاكتها با ساختن لخته به توقف خونریزی كمك می كنند.

پلاكت شما نیز مرتباً در طول درمان چك می شود. چنانچه میزان پلاكت بسیار پایین باشد، پلاكت تزریق خواهد شد تا میزان آن در خون افزایش یابد.

 اقدامات زیر به شما كمك می كند وقتی كه پلاكت پایین است، مشكلی برایتان ایجاد نشود:

-قبل از هماهنگی با پزشك یا پرستار هیچ دارویی مصرف نكنید مخصوصا آسپیرینر

-از مسواك نرم برای تمیز نمودن دندان استفاده كنید.

-از نخ دندان استفاده نکنید.

-دقت كنید هنگام استفاده از تیغ، سوزن یا هر وسیله دیگر زخم و یا جراحتی ایجاد نشود.

-خود را از سوختن محافظت كنید.

-از ورزش و فعالیت هایی كه خطر آسیب و جراحت دارند، اجتناب كنید.

در زمان انجام شیمی درمانی کاهش میزان پلاكت غیر معمول نیست. آنچه از اهمیت زیادی برخوردار است با خبر نمودن پزشك یا پرستار از علائم و نشانه های مربوط به كاهش پلاکت می باشد تا اقدامات درمانی لازم به موقع انجام گرفته و خطر ایجاد عوارض در شما به حداقل برسد.

 علائم و نشانه های کاهش پلاکت شامل موارد زیر است:

 كبودی غیرمنتظره نقاط قرمز ریز در زیر پوست ادرار قرمز یا صورتی مدفوع خونی یا سیاه افزایش خونریزی قاعدگی خونریزی بیش از حد معمول از جراحت ها

4- تهوع و استفراغ

از عوارضی است كه اغلب افراد بیشترین نگرانی را در مورد آن دارند. تهوع و استفراغ معمولاً پس از شروع دارو به وجود می آید اما سریع نیز از بین می رود ولی گاهی تا 24 ساعت بعد نیز ادامه دارد.

داروهای جدید به طور مؤثری این دو عارضه شیمی درمانی را از بین می برند. در نتیجه هیچ بیماری از تهوع و استفراغ غیر قابل كنترل در طی درمان رنج نخواهد برد. این داروها به صورت تزریقی قبل از شروع شیمی درمانی نجویز می شوند. اگر با این وجود هنوز حالت تهوع وجود داشته باشد، به اطلاع پزشك یا پرستار رسانده تا در صورت امكان داروی دیگری تجویز شود.

اگر احساس تهوع دارید توصیه می شود :

از وعده غذایی سبك و در دفعات بیشتر استفاده کنید.

از غذاهای چرب و پرادویه اجتناب كنید.

از نوشیدنیهایی چون آب، آبگوشت، آب میوه و نوشابه های خنك بیشتر استفاد كنید.

مایعات را حداقل یک ساعت قبل یا بعد از غذا میل نمایید، در واقع همراه با وعده غذایی مایعات استفاده نکنید.

 قبل از برنامه شیمی درمانی یک وعده غذای مختصر و سبک مصرف کنید.

 اگر تهوع صبحگاهی دارید، قبل از برخاستن از خواب غذاهای خشک مثل نان تست یا بیسکویت شور بخورید.

 از خوردن غذا در مکان هایی که بوهای مختلف مثل بوی پیاز داغ، شیر داغ، عطر و ادکلن تند استشمام می شود، خودداری کنید.

 استراحت کنید، اما تا 2ساعت بعداز غذا خوردن از دراز کشیدن به پشت خودداری کنید.

 اگر قادر به تحمل نوشیدنیها نیستید، باید به پزشك اطلاع دهید.

5- خستگی

خستگی و كمبود انرژی بیشترین علامتی است كه در طی درمان ایجاد می شود. خستگی 7 تا10 روز بعد از تزریق دارو به اوج می رسد و سپس تا آغاز مرحله بعدی درمان به حالت معمول برمی گردد.

مهم این است كه وقتی احساس خستگی دارید، استراحت نمایید. این بدین معنی است كه شما باید به طور متناوب و در فواصلی در طول روز بنشینید یا دراز بكشید. همچنین برنامه ریزی كنید تا فعالیتهای روزانه خود را زمانی كه توان و انرژی كافی دارید، انجام دهید.

یك رژیم غذایی مناسب میزان انرژی شما را تقویت نموده تا بتوانید فعالیتهای خفیف تا متوسط مثل پیاده روی و شنا را انجام دهید. مایعات کافی مصرف کنید. هرگز به ورزشهای طاقت فرسا و همراه با درگیری نپردازید و از فشارهای عاطفی یا فیزیكی غیر ضروری دوری كنید.

 لازم است كه شما متوجه باشید هر وقت احساس خستگی کردید، به اندازه کافی استراحت كنید.

6- ریزش مو

ریزش مو یك عارضه شایع شیمی درمانی است اما همیشه اتفاق نمی افتد. پزشك یا پرستار می توانند به شما بگویند كه آیا داروهایی كه دریافت می كنید باعث ریزش مو می شوند یا نه؟ وقتی كه ریزش مو اتفاق افتاد، مو ممكن است نازكتر شده یا كاملا بریزد. البته موها معمولا بعد از اتمام درمان دوباره رشد می كنند. در بسیاری از بیماران رشد مجدد موها قبل از اتمام درمان اتفاق می افتد. در موارد بسیاری موها ممكن است با رنگ وبافتی متفاوت دوباره رشد كنند.

ریزش موها معمولا به طور فوری اتفاق نمی افتد، بلکه اغلب پس از آغاز چند مرحله درمانی ایجاد می شود. ریزش موها ممکن است كه به طور تدریجی یا یكبارگی ایجاد شود. موهایی كه تازه رشد می كنند ممكن است كه تیره و خشك باشند.

برای مراقبت از پوست سر و موهای خود در طول شیمی درمانی:

- موهای خود را كوتاه نگه دارید، موهای كوتاه ضخیمتر و پرتر به نظر می رسند و اگر ریزش مو ایجاد شود، -آسانتر می توان آن را كنترل نمود.

- از شامپوهای ملایم استفاده كنید.

- از شانه با دندانه های پهن استفاده کنید.

- هنگام شستن موهای خود از آب ملایم استفاده كنید.

- برس گرد را جهت مرتب كردن موهای خود به كار نبرید.

- موهای خود را رنگ و فر نزنید.

- از سشوار استفاده نکنید.

- اگر بخشی از موهای شما ریخته است، جهت محافظت از پوست سر در برابر آفتاب خود از كرم، لوسیون ضد آفتاب یا كلاه استفاده كنید.

از آنجا كه ریزش مو باعث تغییر در ظاهر شما می شود، پذیرش آن بسیار سخت است و احساس عصبانیت یا افسردگی در این مورد معمولی و شایع می باشد. صحبت كردن درباره احساسی كه دارید به کاهش افسردگی و عصبانیت شما كمك خواهد كرد. همچنین استفاده از كلاه گیس مناسب تا رشد مجدد موها توصیه می شود.

7- التهاب دهان

چون سلول های دهانی بسیار سریع تكثیر می شوند، تحت تاثیر شیمی درمانی قرار می گیرند. عوارض آن بصورت خشكی و التهاب و بدنبال آن زخم و عفونت در دهان و حلق می باشد. رعایت بهداشت دهان و دندان در کنترل این عوارض نقش بسزایی دارد.  

 توصیه های زیر را برای کاهش عوارض بکار ببندید:

-قبل از آغاز شیمی درمانی توسط یک دندانپزشک معاینه شوید.

-نحوه صحیح استفاده از مسواك و نخ دندان را از دندانپزشك بخواهید.

-دندان های خود را بعد از هر وعده غذایی جهت به حداقل رساندن آسیب به لثه ها، مسواک نمایید.

از مسواک نرم استفاده کنید.

-در صورتی که پلاکت بیشتر از 000/40 باشد، روزانه از نخ دندان استفاده کنید.

-دهان شویه ها را طبق دستور پزشك مصرف كنید.

-از دهان شویه های تجاری استفاده نکنید.

-اگر برای درمان زخمهای دهانی، دهان شویه های ضد قارچ تجویز شده، حتما به موقع استفاده نمایید.

-دندان مصنوعی خود را در آب تمیز نگهداری کنید.

-دهان و لثه های خود را نظر وجود لکه های سفید یا قرمزی غیر طبیعی و زخم بررسی کنید. هر گونه سوزش، درد، قرمزی غیر طبیعی، درد به هنگام قورت دادن غذا را گزارش کنید.

با مراقبت خوب از دهان و دندان از بروز عفونت ها پیشگیری كنید.

8- تغییر در عادات روده ای

سلول های دیواره روده نیز به علت رشد زیاد تحت تاثیر شیمی درمانی قرار می گیرند. یکی از عوارض داروهای شیمی درمانی اسهال می باشد. اگر اسهال شما بیش از 24 ساعت به طول انجامید یا اگر همراه با دل درد و دل پیچه بود به پزشك اطلاع دهید. در صورت تجویز قرصهای ضد اسهال باید طبق دستور مصرف نمایید، اگر همچنان ادامه داشت، مهم است كه اطلاع دهید. شما نباید بدون مشورت با پزشك از داروهای ضداسهال استفاده نمایید.

توصیه های زیر شما را در كنترل علائم كمك می كنند:

-غذا را به میزان كم و دفعات بیشتر مصرف كنید.

-از غذاهای پر فیبر اجتناب كنید؛ این غذاها شامل نان گندم و غلات، سبزیجات خام، لوبیا، میوه های مغزدار (گردو، فندق، پسته)، میوه های تازه و خشك شده می باشند.

-غذاهای كم فیبر شامل نان سفید، برنج سفید یا رشته فرنگی، پوره غلات، موزهای رسیده، میوه های كمپوتی یا پخته شده، لبنیات، مرغ، بوقلمون یا ماهی می باشد.

-از قهوه، چای، الكل و شیرینی وقتی كه علائم برطرف نمی شود اجتناب كنید.

-از خوردن غذاهای سرخ شده، چرب یا ادویه دار اجتناب كنید.

-شیر و فرآورده های شیر را اگر اسهال شما را بدتر می كنند مصرف نكنید.

-چون اسهال باعث از دست دادن مواد معدنی مهم بدن می شود، از غذاهای پر پتاسیم استفاده كنید؛ موز، پرتقال، سیب زمینی، هلو، كیوی و در واقع هر میوه یا آب میوه ای، منابع خوبی برای پتاسیم می باشند.

-مایعات فراوان بنوشید تا آنچه از طریق اسهال از دست داده اید جایگزین شود. آب، آب سیب، چای سبك و آب گوشت صاف شده بهترین هستند. اگر اسهال شما شدیدتر شد لازم است كه مایعات از طریق سرم جایگزین شوند.

9- یبوست

یبوست از عوارض دیگر شیمی درمانی می باشد .گاهی یبوست به علت کم تحرکی و یا خوردن غذا کمتر از حد معمول می باشد. اگربیش از دو روز دفع نداشتید به پزشك خبر دهید ممكن است برای شما مسهل یا ملین و در موارد شدیدتر تنقیه تجویز شود. از مصرف این داروها بدون تجویز پزشک خودداری کنید.

توصیه های زیر را جهت پیشگیری و درمان یبوست بکار ببندید:

-به عادت دفع خود توجه کنید.

-در صورت نداشتن منع پرشکی 3000 سی سی ( 6 لیوان ) در روز مایعات بنوشید.

- از غذاهای پر فیبر ( قبلاً توضیح داده شد) استفاده كنید.

-تحرک و فعالیت بیشتری داشته باشید.

در طول مدت شیمی درمانی نباید خود را از غذای خاصی محروم نمایید.

۱۰- تأثیرات شیمی درمانی بر پوست و ناخن ها

شما ممكن است هنگام دریافت شیمی درمانی مشكلات پوستی اندكی داشته باشید. عوارض احتمالی پوستی شامل قرمزی، خارش، پوسته پوسته شدن، خشكی و جوش می باشد.

اگر جوش در شما ایجاد شد سعی كنید صورت خود را تمیز و خشك نگه داشته و از كرم های نرم كننده استفاده كنید. به منظورجلوگیری از خشكی، دوش گرفته و از صابون ملایم استفاده كنید. بلافاصله پس از حمام در حالی كه هنوز پوست مرطوب است، از كرم یا لوسیون مرطوب کننده استفاده كنید. ناخن های شما نیز ممكن است تیره و شكننده شده یا ترك بردارد.

وقتی داروها از طریق رگ تجویز می شوند، ممكن است یك حالت تیرگی وكبودی در پوست اطراف آن ایجاد شود. این ناحیه تیره معمولا چند ماه پس از اتمام درمان بر طرف خواهد شد.

قرار گرفتن در معرض نور مستقیم آفتاب باعث افزایش تأثیر داروها بر پوست می شود. در مورد استفاده از كرم یا لوسیون های ضد آفتاب با پزشك خود صحبت كنید.

افرادی كه اشعه درمانی دریافت كرده اند، حین شیمی درمانی پوست ناحیه ای كه از طریق آن اشعه گرفته اند، قرمز می شود و ممكن است احساس خارش یا سوزش داشته باشند. باید این تغییرات را به پزشك یا پرستار خود اطلاع دهید. این واكنش شاید ساعتها یا روزها ادامه یابد. شما می توانید با سرد و مربوط نگه داشتن این نواحی خارش و سوزش را تسكین دهید. از خاراندن آن اجتناب کنید. از پوشیدن لباس های تنگ و نایلونی بپرهیزید. لباس نخی بپوشید. در صورت بروز تاول از دستکاری کردن آن بپرهیزید و به پزشک اطلاع دهید.

بیشتر مشكلات پوستی ناشی از شیمی درمانی جدی نیستند؛ اما تعدادی از آنها به اقدامات فوری نیاز دارند، مثلاً در موارد تزریق دارو از طریق رگ، در صورت نشت دارو به زیر پوست خطر آسیب جدی به بافت وجود دارد. اگر هنگام دریافت دارو از این طریق احساس درد یا سوزش داشتید، اطلاع دهید. همچنین اگر هر گونه درد، سوزش، قرمزی پوست، تورم یا ناراحتی را در طول یا بعد از تزریق وریدی احساس کردید گزارش کنید. البته این علائم همیشه حاكی از نشت دارو نیستند.

در مواردی كه خارش شدید یا ناگهانی، دانه های پوستی یا كهیر، خس خس یا هر گونه مشكل تنفسی دیگر داشتید، فوراً اطلاع دهید. این علائم ممكن است نشان دهنده واكنش و حساسیت شما به دارو باشد كه باید اقدامات فوری درمانی انجام شود.

۱۱- اثرات شیمی درمانی بر كلیه و مثانه

برخی داروهای شیمی درمانی می توانند باعث تحریك مثانه شده و آسیب جدی یا موقت در كلیه ایجاد كنند. پزشك یا پرستار احتمال این آسیبها را با توجه به دارویی كه دریافت می كنید، به شما توضیح خواهند داد.

اگر شما دارویی می گیرید كه برای كلیه خطر مسمومیت دارد، باید هر علامتی را که نشانگر این مشكل است گزارش كنید. این علائم عبارتند از:

-درد و سوزش هنگام ادرار كردن

- تكرر ادرار

- احساس تخلیه سریع ادرار

- ادرار قرمز یا صورتی (البته برخی داروها به طور طبیعی رنگ ادرار را تغییر می دهند)

- تب و لرز

به طور كلی لازم است مایعات فراوان بنوشید تا میزان دفع ادرار افزایش یافته و از مشكلات جلوگیری شود. نوشیدن مایعات فراوان مخصوصاً زمانی مهم است كه داروهایی كه در یافت می كنید، بر كلیه و مثانه اثر داشته باشند. پزشك یا پرستار در مورد نیاز به مصرف مایعات فراوان به شما توضیح خواهند داد.

  باید آگاه باشید كه برخی داروهای شیمی درمانی رنگ ادرار را تغییر می دهند (نارنجی، قرمز یا زرد) یا ممكن است كه بویی شبیه دارو ایجاد كنند. با پزشك یا پرستار خود در این مورد صحبت كنید.

12- احتباس مایعات

 هنگام دریافت شیمی درمانی احتباس و ماندن مایعات در بدن شما غیرطبیعی است. این ممكن است ناشی از تغییرات هورمونی یا اثرات خود داروها یا به علت بیماری شما باشد. ایجاد تورم و پف در صورت، پاها، دستها یا شكم را اطلاع دهید. شاید لازم باشد از غذاهای حاوی نمك بالا اجتناب كنید.اگر این مشكل شدیدتر شود ممكن است پزشك داروی ادرارآور برای شما تجویز نماید، تا بدن شما را در دفع مایعات كمك كند. هیچ دارویی را بدون نظر پزشك مصرف نكنید.

13- تأثیرات جسمی و روانی جنسی

احساسات و رفتارهای جنسی هنگام دریافت شیمی درمانی متفاوت است؛ در برخی هیچ تغییری در فعالیت جنسی ایجاد نمی شود، برخی نیز به علت استرس های جسمی و عاطفی ناشی از بیماری و دریافت دارو احساس ضعف در فعالیت جنسی خود دارند. استرس ممكن است شامل نگرانی در مورد سلامتی، خانواده، وضعیت مالی یا عوارضی مثل خستگی و تغییرات هورمونی باشد.

 شیمی درمانی می تواند، اما نه همیشه، فعالیت جنسی را در مردان و زنان تحت تأثیر قرار دهد. عوارض بستگی به داروها، سن و سلامتی عمومی فرد دارد.

مهم است توجه داشته باشید كه بیشتر بیمارانی كه شیمی درمانی دریافت می كنند، قادر خواهند بود به فعالیت جنسی خود ادامه دهند. اگر چه ممكن است به علت كاهش سطح هورمونی به طور موقتی لذت جنسی نیز كاهش یابد. تهوع یا خستگی نیز ممكن است یکی از دلایل باشد، عواطف منفی مانند افسردگی، عصبانیت یا ترس می تواند شما را از این فعالیتها دور كند. در این موارد با پزشك یا پرستار خود صحبت كنید.

شیمی درمانی چگونه مردان را تحت تأثیر قرار می دهد ؟

شیمی درمانی ممكن است میزان سلول جنسی مرد را كاهش داده و توانایی آنرا كم کرده یا مشكلات دیگری ایجادكند. این تغییرات می تواند باعث عقیمی موقت یا دائم شود. از آنجا كه عقیمی دائم ممكن است ایجاد شود لازم است قبل از دریافت دارو با پزشك خود در این رابطه صحبت كنید.

شیمی درمانی چگونه زنان را تحت تأثیر قرار می دهد ؟

  این داروها می تواند به تخمدانها آسیب رسانده و میزان هورمون های آنها را كاهش دهد در نتیجه بیماران متوجه بی نظمی در قاعدگی یا توقف كامل آن در طی شیمی درمانی خواهند شد. اثرات هورمونی شیمی درمانی همچنین ممكن است باعث علائم شبیه یائسگی مثل برافروختگی، خارش، سوزش یا خشكی دستگاه تناسلی شوند. این تغییرات ممكن است رابطه جنسی را با ناراحتی همراه سازد، اما استفاده از یك ژل نرم كننده می تواند علائم را برطرف سازد. آسیب های بافتی می تواند منجر به عفونت در ناحیه تناسلی شود؛ اگر عفونت ایجاد شد باید سریع درمان شود.

 آسیب به بافتها ممكن است منجربه نازایی شود. در برخی موارد این حالت موقتی است اما در مواردی نیز دائمی می باشد. ایجاد نازایی و مدت زمان به طول انجامیدن آن بستگی به عللی مثل نوع دارو، میزان آن و سن زن دارد.

نكته مهم

اگرچه حامله شدن در زمان شیمی درمانی امکان دارد، اما هرگز توصیه نمی شود؛ چون این داروها موجب نقص جنینی می شوند. پزشكان نیز زنانی را که در سن باروری هستند، به جلوگیری از حاملگی در طول كل درمان توصیه می كنند. حال اگر لازم باشد شیمی درمانی برای خانمی كه حامله است شروع شود، باید در صورت امكان آن را تا 12 هفتگی به تأخیر انداخت تا جنین از مراحل خطرات جدی گذشته باشد بنابراین توصیه می شود تا در طول درمان از یك وسیله مؤثر جلوگیری از حاملگی استفاده شود. در مورد استفاده از داروهای ضد حاملگی نیز با پزشك خود مشورت كنید.

وقتی كه شیمی درمانی به اتمام رسید چه اتفاقی می افتد ؟

 پس از اتمام داروها ارتباط شما با پزشك قطع نخواهد شد بلكه در فواصل معین جهت كنترل و معاینات دوره ای باید مراجعه كنید. با بهبودی بیشتر شما، این فاصله طولانی تر خواهد شد. مهم است كه شما نیز مرتب وضعیت خود را كنترل نموده و تغییرات ایجاد شده یا پیشرفت علائمی كه ممكن است نشان دهنده عود بیماری باشد را گزارش دهید.

منابع:

1- Monahan, Sands, Neighbors (2007). Phipps' Medical Surgical in Nursing.18 ed. Mosby.
2- Smeltzer & Bare. (2004).Brunner and Suddarth's  Text book of Medical Surgical in Nursing. 10 ed. Lippincott Williams and Willkins.

3- Lowery & Statunton. (2002). Coping with Chemotherapy.

A Patient Guide.

4- Tucker, Cannobbio, Paquette. (2000). Patient Care Standard.17 ed. Mosby.

5-  اعضای هیئت علمی دانشکده پرستاری مامائی دانشگاه اصفهان  (1386) بلاک، هاوکس پرستاری داخلی جراحی. انتشارات معاونت پژوهشی دانشگاه اصفهان.

+ نوشته شده در  سه شنبه 1388/10/01ساعت 18:57  توسط نویسنده: امید نادمی  |